Ortadoğu, son yüzyılda defalarca yeniden şekillendirilmeye çalışıldı. Sykes-Picot Anlaşması’ndan Soğuk Savaş dönemine, Irak’ın işgalinden Arap Baharı’na kadar her büyük kırılma, bölgesel dengeleri değiştirdi. Bugün yaşanan gelişmeler de birçok analiste göre benzer ölçekte yeni bir jeopolitik dönüşümün işaretlerini taşıyor.
Son aylarda Suriye, Lübnan, Irak ve İran ekseninde yaşanan askerî ve diplomatik hareketlilik, birbirinden bağımsız olaylar olarak görülmeyebilir. İsrail’in güvenlik politikaları, ABD’nin bölgesel öncelikleri, İran’ın “Direniş Ekseni” stratejisi ve Türkiye’nin sınır güvenliği odaklı yaklaşımı aynı coğrafyada kesişiyor. Bu durum, bölgeyi yeni bir güç mücadelesinin merkezine dönüştürüyor.
Tarih Tekerrür Etmez Ama Benzerlikler Taşır
Ortadoğu’nun yakın tarihi, büyük güçlerin bölgesel rekabetleri kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirmeye çalıştığı örneklerle doludur.
1980-1988 arasındaki Irak-İran Savaşı bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Yaklaşık sekiz yıl süren savaşta her iki taraf da yüz binlerce insanını kaybetti, ekonomik olarak büyük yıkım yaşadı ve savaş sonunda belirgin bir kazanan çıkmadı. Buna karşılık, bölgedeki güç dengeleri önemli ölçüde değişti.
Bu tarihsel örnek, uzun süreli bölgesel savaşların yalnızca tarafları değil, bütün Ortadoğu’yu zayıflattığını göstermektedir.
Suriye Düğüm Noktası
Bugün Suriye, yalnızca bir iç savaşın yaşandığı ülke değildir. Aynı zamanda Türkiye, İran, Rusya, ABD ve İsrail’in güvenlik hesaplarının kesiştiği stratejik bir merkezdir.
Türkiye açısından Suriye’nin kuzeyi sınır güvenliği, düzensiz göç ve silahlı gruplar nedeniyle kritik öneme sahiptir.
İran açısından ise Suriye, Lübnan’daki Hizbullah’a uzanan kara bağlantısının önemli bir halkası olarak görülmektedir.
İsrail ise uzun süredir Suriye’deki İran bağlantılı hedeflere yönelik hava saldırıları düzenlediğini açıklamakta ve İran’ın askerî varlığının kendi ulusal güvenliği açısından kabul edilemez olduğunu savunmaktadır.
Bu farklı güvenlik öncelikleri, aynı coğrafyada birbirine temas eden fakat farklı amaçlar güden aktörleri karşı karşıya getirme potansiyeli taşımaktadır.
Türkiye ile İran Aynı Cephede mi, Karşı Cephede mi?
Son dönemde dile getirilen analizlerden biri, bölgedeki gelişmelerin Türkiye ile İran arasında doğrudan ya da dolaylı bir askerî gerilim oluşturabilecek zemini hazırladığı yönündedir.
Bu değerlendirmeye göre önce Suriye-Lübnan hattındaki tansiyon yükseltilmekte, ardından Suriye-Irak ekseninde yeni kriz alanları oluşturulmaktadır.
Bu senaryonun gerçekleşeceğine dair kamuya açık kesin kanıtlar bulunmamaktadır. Ancak bölgesel aktörlerin askerî hareketliliği ve karşılıklı açıklamaları, böyle bir risk ihtimalinin analizlerde tartışılmasına neden olmaktadır.
Türkiye ile İran arasında doğrudan yaşanabilecek bir çatışma, iki ülke açısından olduğu kadar bütün bölge için de ağır sonuçlar doğurabilir.
İsrail’in Güvenlik Doktrini
İsrail’in güvenlik politikası uzun yıllardır sınırları dışında oluşabilecek askerî tehditleri mümkün olduğunca erken aşamada etkisiz hâle getirmeyi hedeflemektedir.
Bu kapsamda Suriye’deki İran bağlantılı hedeflere yönelik operasyonlar, Lübnan sınırındaki gelişmeler ve bölgesel güç dengeleri İsrail’in stratejik hesaplarının önemli parçalarıdır.
İsrail’in resmî güvenlik belgelerinde ve yöneticilerinin açıklamalarında İran’ın bölgesel etkisinin sınırlandırılması temel hedeflerden biri olarak yer almaktadır.
ABD’nin Bölgesel Hesapları
Washington’un Ortadoğu politikası yönetimlere göre değişiklik gösterse de bazı temel öncelikler büyük ölçüde korunmaktadır.
Bunların başında İsrail’in güvenliği, enerji yollarının açık tutulması, İran’ın bölgesel nüfuzunun sınırlandırılması ve ABD’nin askerî varlığının korunması gelmektedir.
Bu hedeflerin nasıl uygulanacağı konusunda farklı yaklaşımlar bulunsa da, bölgedeki gelişmeler çoğu zaman bu stratejik çerçeve içinde değerlendirilmektedir.
En Büyük Kaybeden Kim Olur?
Türkiye ile İran arasında yaşanabilecek uzun süreli bir askerî gerilim, ilk bakışta iki ülkeyi ilgilendiriyor gibi görünse de sonuçları çok daha geniş olacaktır.
Böyle bir çatışma;
– Suriye’deki kırılgan yapıyı daha da istikrarsızlaştırabilir.
– Irak’taki güvenlik sorunlarını derinleştirebilir.
– Lübnan’daki dengeleri bozabilir.
– Enerji koridorlarını etkileyebilir.
– Bölgesel ticaret ve yatırımları olumsuz etkileyebilir.
Dahası, uzun süreli bir yıpratma savaşı bölgesel güçlerin kaynaklarını tüketirken, dış aktörlerin manevra alanını genişletebilir.
Diplomasi Neden Hayati?
Ortadoğu’nun son yüz yılı gösteriyor ki savaşlar kolay başlıyor ancak sona ermesi yıllar alıyor.
Bu nedenle Türkiye ile İran arasında doğabilecek olası gerilimlerin diplomatik kanallarla yönetilmesi yalnızca iki ülkenin değil, bütün bölgenin çıkarınadır.
Rekabet kaçınılmaz olabilir; ancak rekabetin doğrudan askerî çatışmaya dönüşmesi, hiçbir taraf için kalıcı bir kazanç sağlamayabilir.
Sonuç
Ortadoğu bugün yeni bir yol ayrımındadır. Ya bölgesel aktörler tarihî tecrübelerden ders çıkararak rekabeti yönetmenin yollarını arayacak ya da yeni cepheler açılarak uzun yıllar sürecek yeni istikrarsızlıkların kapısı aralanacaktır.
Jeopolitik hesapların yoğunlaştığı bu dönemde en önemli ihtiyaç, gelişmeleri duygusal reflekslerle değil, stratejik akıl ve soğukkanlı analizle değerlendirebilmektir. Çünkü tarihin gösterdiği en önemli gerçeklerden biri şudur: Bölgesel savaşların bedelini çoğu zaman onları başlatanlar değil, o coğrafyada yaşayan halklar öder.
Yararlanılabilecek Kaynaklar
– Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları ve Suriye raporları.
– Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Yearbook.
– International Crisis Group (ICG), Ortadoğu analizleri.
– RAND Corporation, Türkiye, İran ve Ortadoğu güvenlik politikalarına ilişkin raporlar.
– Council on Foreign Relations (CFR), Ortadoğu dosyaları.
– Chatham House, bölgesel güvenlik ve jeopolitik analizleri.
– İsrail Savunma Bakanlığı ve ABD Savunma Bakanlığı (DoD) tarafından yayımlanan kamuya açık açıklamalar ve strateji belgeleri.
