Prof. Dr. E. Lâle Demirtürk ile Amerikan Toplumu, Kültürel Hegemonya ve Eleştirel Perspektif Üzerine
Söyleşi: Adil Gülmez
Fulbright bursuyla ABD’de doktora yapan Prof. Dr. E. Lâle Demirtürk, Afro-Amerikan edebiyatı üzerine aldığı bir ders ile yaptığı çalışmaların düşünce dünyasında önemli bir kırılma oluşturduğunu söylüyor. Demirtürk’e göre bu deneyim, Amerikan toplumunu içeriden tanıma imkânı sunarken aynı zamanda Batı değerleri karşısında Türk toplumunun kültürel duruşunu yeniden düşünmeye sevk eden eleştirel bir perspektif kazandırdı.
Akademik Yolculuğun Başlangıcı
Akademik hayatınız boyunca ABD’yi “içeriden bilen ama dışarıdan konuşan” bir konumdasınız. Bu gerilimli pozisyon nasıl şekillendi?
Bu sorunun cevabını kesin bir başlangıç noktasına bağlamak kolay değil. Ancak geçmişe dönüp öğrencilik yıllarımı düşündüğümde, bu sürecin Hacettepe Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nden mezun olduktan sonra Fulbright bursuyla 1980’li yıllarda gittiğim Amerika Birleşik Devletleri’nde başladığını söyleyebilirim.
Iowa Üniversitesi Amerikan Kültür Çalışmaları Bölümü’nde doktora yaparken Afro-Amerikan Çalışmaları Bölümü’nün başkanı Prof. Dr. Darwin T. Turner’dan aldığım “20. Yüzyıl Afro-Amerikan Romanı” dersi bu bakış açısının şekillenmesinde önemli rol oynadı.
Bir Akademisyenin Mücadelesi: Darwin T. Turner
Prof. Turner’ın hayat hikâyesi oldukça dikkat çekiciydi. 1940’lı yıllarda ırkçılığın yükseldiği Amerika’da Chicago Üniversitesi’nde doktora yapmış; ancak siyah olduğu için üniversitede akademik görev verilmemişti. Akademide çalışması engellenince bir süre maden işçisi olarak çalışmak zorunda kalmış, hatta işçi arkadaşlarını utandırmamak için doktora yaptığını onlardan gizlemişti.
“ABD toplumunu içeriden tanımak, bana aynı zamanda Türk toplumunun kendi kültürel değerlerini koruma gereğini daha derinden kavrama imkânı verdi.”
Prof. Dr. E. Lâle Demirtürk
Romanlardan Toplumsal Okumalara
Romanlar üzerine yaptığımız tartışmalarda Prof. Turner, metinlerin yalnızca edebî yönüne değil, Amerikan toplumunun tarihsel ve sosyal arka planına da bakmamızı isterdi. Bu yaklaşım, romanlarda anlatılan olayları kendi tarihsel bağlamı içinde değerlendirmeme imkân sağladı.
Ayrıca bazı siyah karakterlerin beyaz Amerikan toplumunun değerlerini içselleştirmesini eleştirel bir şekilde ele alırdı. Bu nedenle romanları değerlendirirken Afro-Amerikan topluluğunu muhatap alan bir bakış açısıyla hangi norm ve değerlerin öne çıktığını tartışmamızı isterdi.
Eleştirel Perspektif
Demirtürk’e göre Amerikan Rüyası etrafında şekillenen yaşam tarzı yalnızca siyasal araçlarla değil; kitaplar, filmler ve televizyon dizileri gibi kültürel araçlar yoluyla da dünyaya yayılıyor. Bu süreç çoğu zaman Amerikan değerlerini içselleştiren aydınlar aracılığıyla toplumlara aktarılıyor.
Kültürel Hegemonya ve Türkiye Perspektifi
Bu iki farklı düzlemde düşünmek—bir yanda beyaz Amerikan değerlerinin baskısı, diğer yanda Afro-Amerikan toplulukların kendi geleneklerini koruma çabası—zamanla Batı norm ve değerleri karşısında Türk toplumunun kendi kültürel kimliğini muhafaza etmesinin önemini daha güçlü şekilde kavramama yol açtı.
Bu süreç aynı zamanda ABD toplumuna Türkiye’nin içinden bakmayı tercih eden eleştirel bir perspektif geliştirmemin temelini oluşturdu.
Devam edecek…
