Ayakta kalabilmek, rahat ve huzurlu bir hayatı yakalayabilmek, uluslararası yarıştan kopmamak, üstelik ön plana çıkabilmek ve geleceğe uzanabilmek için bir milletin en öncelikli meselesi eğitim olmalıdır.

Günümüzde her yönüyle öne çıkan ülkelerin, geldikleri bu seviyeleri iyi bir eğitimle yakaladıkları tartışma götürmez bir gerçektir.

Bir başka ifadeyle milletler, değişik zaman dilimlerinde bireylerini çağın gerekleri olan bilgilerle ne ölçüde donatmışlarsa o ölçüde başarılı olmuşlar ve bilgi çağının içinde yer alabilme şansını yakalayabilmişlerdir.

Buna karşılık vatandaşını çağın gerektirdiği bilgiler yerine belli bir ideolojinin dar kalıpları içindeki bilgilerle oyalayan ülkeler, onayladıkları bilgiler ve amaçladıkları hedefler yönünden kendilerine göre oldukça iyi bir eğitim vermelerine rağmen hem bilgi çağının dışında kalmış hem de özledikleri ve önemsedikleri ideolojilerinin yıkılmasına engel olamamışlardır. Sovyetler Birliği bunun en son, en açık ve en çarpıcı örneğidir.

Çağın Gerektirdiği Bilgiyi Belirlemek

Dünya sahnesinden silinip yıkılmamak için öncelikle çağın gerektirdiği bilgilerin tarafsız bir gözle ve doğru bir şekilde belirlenmesi gerekir.

Böyle bir tespitin dayatmacı bir zihniyetle, ideolojinin daracık kalıplarına sıkıştırılmış bir kafa yapısıyla, “Ben yaparsam olur” ya da “Ben yaptım oldu” vurdumduymazlığıyla, “Ben her şeyi bilirim” veya “Her şeyi sadece ben bilirim” ahmaklığıyla, “Devlet olarak ben ne dersem olur” anlayışıyla sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi mümkün değildir.

O hâlde, çağın gerektirdiği bilgileri kim veya kimler, nasıl ve hangi ölçülere dayanarak tespit edeceklerdir?

İlk bakışta cevaplandırması zor bir soru gibi gözükmesine rağmen bu, hiç de zor bir soru değildir.

Belirleyici Güç: Hayatın Kendisi

Dikkatli bir gözle bakıldığında, bu tespitte hak ve yetki sahibi olan iki ana faktörün, belirleyici gücün varlığı derhâl görülecektir.

Birinci faktör, hayatın bizzat kendisidir ve asıl belirleyici güç odur. Gerçekten de hayat neyi gerektiriyorsa, zaman neyi gerektiriyorsa, gün neyi gerektiriyorsa çocuğa bilgi olarak o verilecektir.

Hayatın, zamanın, günün ne gerektirdiğini ya da gerektireceğini bilmek ise hiç de zor değildir.

Çevreye şöyle bir bakmamız ve çağın nereye doğru gittiğini görmemiz, bu sorunun cevabını bulmamız için yetecektir.

Fakat çağa gözlerimizi kapar ya da görmek amacıyla bakmazsak; üstelik kimi ön kabuller doğrultusunda çocuğun beynini yıkayıp onu ideolojimizin bekçisi yapmak amacıyla ne işe yaradığını kimselerin bilmediği arkaik bilgileri çocuğa enjekte etmeye kalkışacak olursak hayatın, zamanın, günün, kısacası çağın gerektirdiği bilgilerin ne olduğunu bulmamız ve bilmemiz hiçbir şekilde mümkün olmayacaktır.

Üretim Alanları Çağın Aynasıdır

Çağın neler gerektirdiğinin en çarpıcı ve en açık örneklerini üretim alanlarında görüyoruz.

Dün gündemimizde olmayan, üstelik hayalini bile edemeyeceğimiz yüzlerce ve hatta binlerce ürün bugün üretiliyor; bu ürünleri daha da geliştirmenin, daha kaliteli hâle getirmenin ve ucuza mal etmenin yolları aranıyorsa bütün bu arayışların nedeni bugünün, yani çağın gerektirdikleridir.

Günümüz dünyasında ayakta kalmak isteyen her millet, günün ve çağın gerektirdiği bu ürünleri üretebilmek için gerekli teknolojik bilgileri edinmek, bu bilgileri sürekli geliştirmek ve yenileştirmek zorundadır.

Aksi hâlde kılık kıyafetiyle, oturup kalkmasıyla, yiyip içmesiyle, afra tafrasıyla, kısacası her çeşit monşer davranışlarıyla kendisini çağdaş sansa bile çağın tamamen dışında kalmıştır da haberi bile olmamıştır.

Hayat Durağanlığı Kabul Etmez

Hayat gerçekten son derece dinamiktir; yeter ki bizler hayatın bu dinamizminin önünü kesmek için çaba göstermeyelim.

Hayat durağanlığı sevmediği gibi boşluk da kabul etmez.

Eğer insanlar hayatın dinamizmine ayak uyduramaz ve onun boşluklarını iyi, güzel ve kendileri için yararlı şeylerle dolduramazlarsa o boşluklar başkaları tarafından kötü, çirkin ve zararlı şeylerle doldurulacaktır.

Bu nedenle insan, zamanla yarışmak ve hayatın boşluklarını zamanında ve istediği biçimde iyi, güzel ve yararlı şeylerle doldurmak zorundadır.

İşte bu noktada insana bir gözleyici, bir yol ve yön gösterici, bir elinden tutucu ve yardımcı gerekir.

Ailenin Eğitimdeki Rolü

Bir başka ifadeyle, insanı birinci derecede yönlendiren ve herhangi bir konuda motive eden ilk faktör günün ve çağın gerektirdikleriyse ikinci faktör, insanın en yakınları olan anne babası, yakın akrabaları ve aile çevresidir. Bunlar çocuğun hangi bilgilerle donanması ve bezenmesi gerektiğine karar verecek olanlardır.

Aslında demokrasinin ve insan haklarına saygının gereği budur. Çünkü demokrasilerde çocuğun sahibi, yani velisi, anne babasıdır. Hiçbir şekilde devlet değildir. Devletin velayeti komünist ülkelerde söz konusu olabilir.

Bir başka ifadeyle, komünist ülkeler dışında millet adına devlet yönetimini ellerinde tutanların milletin iradesine ve doğal haklarına ipotek koyma hakları yoktur.

Üstelik eğitim hiçbir şekilde devletin görevi değildir.

Eğer bir ülkede herkes kendi üzerine düşen görevi yaparsa o ülkede hem gelişme hem de kalkınma olur. Bunun doğal sonucu olarak o ülke güçlenir ve diğer ülkeler arasında saygın bir yere sahip olur.

Eğitim Sistemine İki Farklı Açıdan Bakmak

Eğitim sistemi üzerinde söz ederken konuya iki ayrı açıdan bakmak gerekmektedir:

İlki sistem açısından…

İkincisi uygulama açısından…

Gerçekten de mevcut eğitim sistemimizle insanımızı yetiştirmemiz, bilgi çağını yakalamamız, uluslararası yarıştan kopmamamız ve büyük başarılara imza atmamız zor görünmektedir.

Mevcut Eğitim Sisteminin Temel Sorunları

İlkokuldan başlayarak lise sona kadar devam eden on iki yıllık mecburi eğitim süreci, çocuğun kafasını karıştırmaya, zihnini tahrip etmeye ve gönlünü incitmeye yönelik öyle bir eğitim sürecidir ki çocuk, akla gelebilen her konuda ders almak ve aldığı bu derslerden başarılı olmak zorundadır.

Yakından bakınca daha kolay görülebileceği gibi bu eğitim sürecinde, tıpkı aşure çorbasına benzer şekilde, her şeyden biraz bir şeyler vardır.

Her şeyden biraz bir şeylerin öğretildiği fakat herhangi bir şeyin çok iyi öğretilmediği bu eğitim süreci, ülkemiz ortalamasına göre insan ömrünün yaklaşık yüzde 16-17’lik bir kısmına karşı gelmektedir.

Bir eğitim sürecinde bu kadar farklı ders okutulmasının anlamı, çocuğun nereye gideceğinin ve ne olacağının belli olmaması olarak özetlenebilir. Gerçekten de on iki yıllık bu eğitim döneminin yolu ve yönü belli olmayan, tamamen genel kültüre dayalı bir eğitim süreci olduğunu görüyoruz.

Üstelik genel kültür adı altında verilen bu bilgilerin büyük çoğunluğunun güncellikten uzak, eski ve dolayısıyla yanlış olduğunu söylemek pek de abartılı bir değerlendirme olmayacaktır.

Bilgi Çağında Eski Eğitim Anlayışı

İletişim teknolojisinin çok geliştiği ve her türlü sınırı kaldırdığı günümüz dünyasında genel kültür edinmek isteyen bir genç, bu bilgilerin çok daha fazlasını ve doğrusunu çok daha kısa sürede, daha kolay ve daha masrafsız öğrenme imkânına sahiptir.

Çocuğun ilgi alanını hiç dikkate almadan, “Her şeyden biraz bilsin, belki ileride lazım olur.” mantığıyla kimi bilgilerin, temcit pilavı gibi ısıtılıp tekrar çocuğun önüne konmasını, bilginin şimşek hızıyla değiştiği bu çağda bilimsellikle bağdaştırmak mümkün değildir.

Ülkemiz eğitim sistemi bu açmazdan kurtarılamayacak olursa eğitim seviyesinin bir yerlere gelmesi, bu eğitim sistemimizde yetişen insanlarla bilgi çağında kendimize yer bulmamız imkânsızdır.

Eğitim Sisteminin Altı Temel Açmazı

İlkokuldan başlayarak üniversite sona kadar eğitim sistemimiz açmazlarla doludur.

Bu açmazları şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Eğitim sürecinin yön ve hedef eksikliği

Eğitim sürecinin tamamı gerek ders çeşidi gerekse derslerin içeriği bakımından özden ve esastan uzak olup eğitimin belli bir yönü ve hedefi yoktur.

2. Korku ve dayatma

Sistem, bir bütün olarak daimî bir korku içindedir ve bu korku aynıyla eğitime de yansımaktadır.

3. Diploma merkezli eğitim

Ülkemiz eğitim sisteminin esası, diplomalara ve bu diplomaları kazanmak için harcanması gereken sürelere endekslidir. Yani eğitim tamamen şeklidir; muhteva hiçbir şekilde önde değildir.

4. Öğrenmeyi sürekli ertelemek

Sistemin belki de en büyük çelişkisi, iyi olsun kötü olsun, yararlı olsun zararlı olsun hiçbir şeyi tam olarak öğretmemesidir. Öğrenmeyi sürekli olarak bir sonraki eğitim dönemine bırakması sistemin en önemli çıkmazıdır.

5. Yarım insan yetiştirme sorunu

Sistemi ellerinde tutanlar, iyi yetişmiş, yani bilen insandan hoşlanmamaktadır. Bu bakımdan yarım adam yetiştiren sistem, sistemin ağalarının işine gelmektedir.

6. Yenilik yapamama

Sistemin bir başka açmazı ise sistemin bütününde olduğu gibi eğitim sisteminde de sistemin ağalarının, yanlış da olsa kendilerine ait orijinal hiçbir fikirlerinin ve görüşlerinin olmayışıdır.

Sadece Küçük Düzenlemeler Yetmez

Bu sistem içinde yapılacak kimi düzenlemelerle gençlerimizi biraz daha bilgili hâle getirmek mümkünse de evrensel yarıştaki kayıplarımızın telafisi için “Biraz daha bilgili olmak yeterli olmaz.”

Yeni bilgiler ve yeni teknolojiler üreterek bilgi çağının içinde yer alabilecek yepyeni bir gençlik yetiştirebilmek için yeni bir eğitim sistemini aramak ve bulmak zorundayız.

Yeni Eğitim Sisteminin Temel Unsurları

Bu yeni eğitim sisteminin ana unsurları şunlar olabilir:

1. Sistem, bilgi çağının gereklerine uygun bilgileri içermeli; eğitim, hayatın ihtiyaçları göz önüne alınarak düzenlenmelidir.
2. Sistem, anne babanın ve çocuğun tercihlerine cevap verecek biçimde olmalıdır. Çocuk geleceğin büyüğüdür, hür olarak yaratılmıştır, hür olarak yaşama hakkına sahiptir.
3. Sistem, “Ağacı yaşken eğecek”, “Demiri tavında dövecek”, “Su akarken testiyi dolduracak” biçimde sürekli ve yoğun olmalıdır.
4. Sistem, malumat sahibi olanı değil, eğitim sürecinde öğrenen ve bilen insanlar yetiştirmelidir.
5. Sistem, mevcut kaynakları ve her türde atıl kapasiteyi en iyi şekilde değerlendirecek biçimde olmalıdır.

Sonuç

Bilgi çağında ayakta kalabilen, yeni bilgiler ve teknolojiler üretebilen bir toplum oluşturmak istiyorsak eğitim sistemimizi çağın ihtiyaçlarına göre yeniden düşünmek ve şekillendirmek zorundayız.

Bu tespitleri yaptıktan sonra “Kimlerin din öğretimi ve eğitimi vermesi gerekir?” tartışmasına girmeden, din öğretimi yapan muallimlerin ve bu alanda faaliyet gösteren yapıların azami dikkat göstermesi gereken bazı hususlara değinmek istiyorum.

Başındaki İnsana Kutsallık Atfetmemek

Varlık âlemini yaratan Yüce Allah’tır. İnsan ise mahlûklardan bir mahlûktur. İnsan, insanlığının gereğini yerine getirdiğinde mükerrem ve muhterem olur. Ancak “esfel-i sâfilîn”e düştüğünde akıbetinin ne olacağı da bellidir.

Dolayısıyla hiçbir insan; makamı, ilmi, şöhreti veya mensup olduğu yapı sebebiyle kutsallaştırılmamalıdır. Din adına konuşan kişi de nihayetinde bir insandır ve hata yapabilir.

Dünyevileşmenin Önüne Geçmek

Şu fani hayatta karşılaşacağımız en çetin imtihanlardan biri, insanoğlunun mayasında bulunan dünyaya ve dünya nimetlerine meyletmektir.

Hâlbuki insanoğluna dünya ve onun bütün hazineleri verilse bile bunların tamamı gelip geçicidir. Bir nevi oyun ve eğlenceden ibarettir.

Kimse bu dünyadan göçerken kefeninin cebinde bir şey götüremeyeceğine göre, din öğretiminin temel hedeflerinden biri de insanı dünyaya esir olmaktan kurtarmak olmalıdır.

Şeffaflık Esas, Gizlilik İstisna Olmalı

Gizlilik, kapalı kapılar ardında işler çevirmek, farklı kişilere ve gruplara kod adları vermek gibi yöntemler dinin doğasıyla bağdaşmaz.

Türkiye’nin mevcut şartlarında din öğretiminin ve eğitiminin gizli yapılmasını gerektiren makul bir sebep bulunmamaktadır.

“İlle de gizli olsun.” anlayışı, ister istemez soru işaretlerine ve suiistimale açık bir alan oluşturur.

Din öğretiminde açıklık, hesap verebilirlik ve şeffaflık esas alınmalıdır.

İzolasyon Değil, Hayatın İçinde Olmak

İnziva, insanın olumsuz şartlardan uzaklaşması anlamında anlaşılabilir. Ancak dinî hayatı bütünüyle toplumdan kopuş ve izolasyon üzerine kurmak doğru değildir.

İslâm, insanı hayatın dışına değil, hayatın içine davet eder. Müslüman; ailesiyle, komşusuyla, toplumuyla ve çevresiyle ilişki içerisinde olmalı, iyiliği çoğaltmak ve kötülüğü azaltmak için sorumluluk üstlenmelidir.

İslâm’ın mescitlerde ve camilerde cemaat hâlinde ibadeti teşvik etmesi de bunun önemli göstergelerinden biridir.

Tek Yönlü Eğitim ve Öğretimden Kaçınmak

Sadece dinî ilimleri okutmak, yalnızca belirli dinî kitapları okumak veya farklı kaynaklara ulaşmayı engellemek, İslâm’ın ilim anlayışıyla bağdaşmaz.

Kitap, televizyon kanalı veya farklı bilgi kaynaklarına kategorik yasaklar koymak yerine, doğru bilgiye ulaşma ve yanlış bilgiyi ayırt etme becerisi kazandırılmalıdır.

İslâm’da dünya ve ahiret arasında bir denge vardır. Yahudilikte olduğu gibi yalnızca dünyevileşme, Hristiyanlıkta olduğu gibi yalnızca uhrevileşme değil; dünya ile ahireti birlikte gözeten bir anlayış söz konusudur.

Çocukları Ailelerinden ve Doğal Çevrelerinden Koparmamak

Bir çocuğun şahsiyeti ve düşünce dünyası henüz tam olarak oluşmadan ailesinden ve doğal çevresinden koparılması, onun üzerinde ciddi bir etki alanı oluşturabilir.

Özellikle çocukların ailelerinden uzaklaştırılarak uzun süreli ve kapalı yapılarda yetiştirilmesi, pedagojik ve sosyal açıdan titizlikle ele alınması gereken bir konudur.

Din eğitimi, çocuğu ailesinden ve toplumdan koparan değil; ailesiyle, çevresiyle ve toplumuyla sağlıklı ilişkiler kurmasını sağlayan bir eğitim anlayışına dayanmalıdır.

Devlet de çocukların eğitim ve barınma süreçlerini, hangi yapı tarafından yürütülürse yürütülsün, çocukların üstün yararı ve güvenliği açısından denetlemelidir.

Makul İtiraz ve Eleştiriye Açık Olmak

İslâm’da ruhbanlık yoktur. Hiç kimse hatadan ve hesaptan münezzeh değildir.

Ümmetin en zayıf ferdi bile, en kudretli gördüğü kişiye dahi edep ve nezaket çerçevesinde soru sorabilmeli, itiraz edebilmeli ve eleştiri getirebilmelidir.

Soru sormanın, farklı düşünmenin ve makul eleştirinin yasaklandığı bir ortamda sağlıklı bir din eğitiminin gerçekleşmesi mümkün değildir.

“Biz Seçilmiş İnsanlarız” Anlayışından Uzak Durmak

Bütün insanlar insanlık onuru bakımından eşit yaratılmıştır.

İslâm peygamberinin dahi kendi yakınlarına yönelik uyarıları dikkate alındığında, hiç kimsenin yalnızca mensubiyeti, soyu veya bağlı olduğu yapı sebebiyle Allah katında ayrıcalıklı olduğunu düşünmesi doğru değildir.

Bir gruba mensup olmak kişiyi otomatik olarak üstün veya seçilmiş hâle getirmez. Üstünlüğün ölçüsü, kişinin Allah’a karşı sorumluluğu ve takvasıdır.

Ötekileştirmemek

Müslümanlar kardeştir.

Din bağı, insanlar arasındaki en güçlü bağlardan biri olmakla birlikte, hiçbir Müslüman kendisinin kesin olarak kurtuluşa erdiğini, kendisi dışındaki insanların ise mutlaka helak olacağını iddia etmemelidir.

Din öğretimi insanları birbirinden nefret ettiren ve ötekileştiren bir anlayışa değil; kardeşlik, merhamet, adalet ve güzel ahlâka yöneltmelidir.

Dinen Şüpheli Hususları Meşrulaştırmamak

Din tamamlanmıştır. Helal bellidir, haram da bellidir.

Şâri, yani hüküm koyucu Yüce Mevlâ’dır. İslâm’da Papa’nın Hristiyanlıktaki konumuna benzer şekilde mutlak dinî otoriteye sahip bir makam bulunmamaktadır.

Hiçbir insan veya yapı, kendi çıkarları doğrultusunda dinin hükümlerini değiştiremez, sınırlarını genişletemez veya daraltamaz.

Özellikle itikadî konularda dinen şüpheli meselelerin zamanla normalleştirilmesi ve meşrulaştırılması, din öğretimi açısından son derece dikkat edilmesi gereken bir husustur.

Sonuç: Din Eğitimi İnsanı Özgürleştirmeli

Din öğretiminin temel amacı, insanı bir şahsa, gruba, cemaate veya yapıya bağımlı hâle getirmek değil; onu Allah’a kulluk bilinciyle özgürleştirmek olmalıdır.

Çocuklarımızı ve gençlerimizi yetiştirirken onlara sorgulamayı, düşünmeyi, okumayı, araştırmayı, farklı görüşleri değerlendirmeyi ve doğruyu yanlıştan ayırmayı öğretmeliyiz.

Din adına oluşturulan hiçbir yapı, dinin kendisiyle özdeşleştirilmemelidir.

Çünkü İslâm şahısların veya yapıların değil, Allah’ın dinidir.

Bu sebeple din öğretiminde ölçümüz; şeffaflık, liyakat, ilim, ahlâk, eleştiriye açıklık, aile bağlarının korunması ve dünya-ahiret dengesini gözetmek olmalıdır.

Sizde hâlâ hakkın hatırını âli tutma duygusu kaybolmamışsa, muhtemelen öğretmen olmaktan utanç duyma noktasına gelmiş olmalısınız.

Özellikle ilk ve ortaokullarda (ve şimdi mecburi eğitim kapsamına alınarak ortaokula benzetilen liselerde) sınıfta ders yapmak, imkânsıza yakın bir güçlük ifade ediyor.

Aşırı değer verilerek egosu şişirilmiş veliler, artık okulları da yönetmeyi gözlerine kestirdiler.

Sınıfa müdahale edebilen velilerin bir sonraki adımının öğretmene ve hatta idareye karışma noktasına ulaşacağından şüphe yok.

Bazı okullarda bu da iddia edilebilir.

Ne yazık ki durum vahim.

Artık zilin çalmasıyla sınıfa giren, yerine oturan, defter ve kitabını çıkarıp öğretmenin sınıfa girmesini bekleyen öğrencilerin olduğu sınıflar yok.

Onun yerine, nöbetçi öğretmenin öğrencileri sınıfa katabilmek için saçını başını yolduğu okullar var.

Zorla sınıfa giren öğrenci, kesinlikle gidip sırasına oturmuyor.

Sınıf içindeki her türlü laubalilik işte bu vakitte yapılıyor.

En sulu şakalar, küfürler ve kavgalar öğretmen gelinceye kadar devam ediyor.

Öğretmen içeri girdikten sonra da disiplinsiz davranışların dozu kısmen düşüyor ama yine de devam ediyor.

Hoca, bütün iyi niyetine rağmen derse başlayamıyor. Başlayabilen öğretmenlerin de iki cümle arasına sıkıştırdığı uyarı ve ikaz sözcükleri, dersi ders olmaktan çıkarıyor.

Bazılarının iddia ettikleri gibi, “Öğrenci öğretmenine göre davranır.” lafının sanırım pek geçerliliği kalmadı.

Öğrencilerimiz sınıf içinde, “Nasıl yaparız, ne ederiz de dersi kaynatabiliriz?” arayışı içine giriyorlar.

Ne oldu da böyle oldu?

Nasıl yetiştirdi aileler ve öğretmenler bu çocukları?

Yönetici konumundakiler neden öğretmenin etkinliğini sıfırlayıp öğrenci ve veli karşısında çaresiz bırakacak düzenlemeler yaptılar?

Amaç ne idi?

Aklıma Yahudilerin Alman gençlerini nasıl yoldan çıkardıkları ve itaatsiz bir nesil hâline getirdikleri geliyor.

Acaba diyorum, birileri bu amaçla öğretmenleri özellikle itibarsızlaştırmış olabilirler mi?

Acaba?

Burada Sayın Bakanımız Yusuf Tekin’e bir çağrı yapmak istiyorum.

Sevgili Hocam!

Hâlimiz içler acısı. Sınıflarda ders ortamı kalmadı. Öğretmen, birikimini öğrencilere aktaramıyor.

Öğrencilerden olgun davranışlar beklememiz hakkımız ama çoğu, bunun değerini kavrama noktasından uzak.

Aileler, anlaşılmaz bir biçimde hemen her konuda öğretmenleri suçluyorlar.

“Benim çocuğum yapmaz.”, “Ben onu en güzel şekilde yetiştirdim.”, “Siz çocuğuma iftira atıyorsunuz.” diyen veliler var, muhterem hocam.

Sanırım öğretmenin itibarını artıracak tedbirler almanın zamanı geldi.

Affınıza sığınarak ve de size akıl vermemin haddim olmadığını bilerek bazı fikirler öne sürmek istiyorum:

1. Öğretmen özgürleştirilmeli. Kılık kıyafet ve fikrî anlamda her türlü vesayetten ve kısıtlamadan kurtulmalı.
2. Tavassut anlayışı bitmeli. Hak ettiği en basit şeyi yaptırabilmek için öğretmen sendikadan, siyasi partilerden medet ummamalı. Kelimenin tam anlamıyla Millî Eğitim’de her şeye “sistem” hâkim olmalı.
3. Liyakat bütün kriterlerden önce gelmeli.
4. Kıdem anlayışı kesinlikle kalkmalı. (Askerlik yapmıyoruz, değil mi?)
5. Eğitim araçsallaştırılmamalı.
6. Millî Eğitim’de en itibarlı işin “sınıfa girmek” olduğu yerleşmeli. En muteber personel “öğretmen” olmalı.
7. Sınıftan kaçışı önlemek için öğretmen maaşı, müdür ve müdür yardımcılarının maaşından yüksek olmalı.

Sayın Bakanım!

Şimdilik yazabildiklerim bunlar.

Elbette siz daha iyisini bilir ve takdir edersiniz…

Not: Bu yazıyı (9 Nisan 2014 Çarşamba)  dönemin Millî Eğitim Bakanı Sayın Prof. Dr. Nabi Avcı’ya hitaben kaleme almıştım. Aradan geçen yılların ardından, yazının güncelliğini koruyan tespit ve önerilerini muhafaza ederek Sayın Millî Eğitim Bakanı Prof. Dr. Yusuf Tekin’e hitaben yeniden düzenledim.

Hakan, hamse…

Irak Başbakanı’nın Ankara ziyareti sırasında düzenlenen imza töreninde yaşanan kısa bir diyalog. Bu durum aslında Orta Doğu’daki güç mücadelesinin görünmeyen yönünü ortaya koyuyor. Ziyaret sırasında imzalanması beklenen anlaşmalardan birinin imzalanmaması üzerine Sayın Cumhurbaşkanımız 5 anlaşma imzalanması gerektiğini hatırlatıyor. Irak Başbakanı da  Ulaştırma Bakanı’na neden imzalamadığını soruyor ve  Bakanın, “Size WhatsApp’tan gönderdim. İran Dışişleri değerlendirmenizi tekrar gözden geçirin diyor.” şeklindeki cevabı, salondaki kameralara da yansıyor. Bu diyalog, İran’ın uzun yıllardır Irak’ın karar alma mekanizmaları üzerindeki etkisini göstermesi bakımından apaçık bir örnek oluyor.

Bununla birlikte Orta Doğu’da sessiz ama derin bir güç değişimi de yaşanıyor. Gündem çoğu zaman Gazze, nükleer müzakereler veya İsrail-İran gerilimi üzerinden okunuyor. Oysa asıl dönüşüm, Irak ve Suriye hattında şekilleniyor. Uzun yıllardır bölgesel nüfuzunu bu coğrafyada kurduğu vekil aktörler ve lojistik koridorlar üzerinden sürdüren İran, bugün bu stratejisini her zamankinden daha ağır bir baskı altında yürütmeye çalışıyor.

İran’ın Irak üzerinden Suriye’ye, oradan da Lübnan’a uzanan kara koridoru yalnızca bir ikmal hattı değildir. Bu hat, Tahran’ın bölgesel caydırıcılık anlayışının temelini oluşturmaktadır. Ancak son dönemde sınır güvenliğinin sıkılaştırılması, kaçak silah sevkiyatlarına yönelik operasyonlar ve bölgesel aktörlerin değişen güvenlik politikaları, bu koridorun artık eskisi kadar rahat işletilemediğini göstermektedir.

Peki İran neden eski hareket serbestisini kaybediyor? Bunun tek bir nedeni yok. Son yıllarda İsrail ve ABD’nin İran’a ait askerî altyapıya, silah depolarına ve lojistik hatlara yönelik düzenli operasyonları, Tahran’ın bölgedeki hareket alanını önemli ölçüde daralttı. Bunun yanında Suriye’de yaşanan siyasi dönüşüm, İran’ın uzun yıllar boyunca oluşturduğu nüfuz mekanizmalarını yeniden şekillendirmek zorunda bıraktı. Irak’ta merkezi yönetimin sınır güvenliğini artırması ve Türkiye ile gelişen güvenlik iş birliği de kara koridorunun eskisi kadar rahat işletilememesine neden oluyor. Lübnan’da Hizbullah’ın son dönemde yaşadığı askerî ve siyasi yıpranma ise İran’ın Doğu Akdeniz’e uzanan caydırıcılık zincirini zayıflatan bir diğer önemli unsur olarak öne çıkıyor.

Bütün bu gelişmeler, İran’ın onlarca yıl boyunca inşa ettiği “Direniş Ekseni” stratejisinin ilk kez aynı anda birden fazla cephede baskı altında kalmasına yol açmaktadır. Bugün Tahran’ın karşı karşıya olduğu temel sorun askerî kapasitesinin tamamen zayıflaması değildir. Asıl sorun, bu kapasiteyi Irak, Suriye ve Lübnan hattı boyunca etkili şekilde kullanmasını sağlayan  ağın giderek aşınmasıdır.

Bu tabloyu yalnızca “İran güç kaybediyor” şeklinde okumak eksik olacaktır. Asıl soru şudur: Ortaya çıkan yeni dengeyi kim şekillendirecek?

Bu noktada Türkiye’nin son yıllarda attığı adımlar dikkat çekmektedir. Irak ile geliştirilen güvenlik iş birliği, PKK’ya karşı artan koordinasyon, enerji alanındaki yeni anlaşmalar, TPAO’nun Kerkük ve çevresindeki petrol sahalarında üstlendiği rol, günlük 750 bin varil Irak petrolününTürkiyeye taşınmasına yönelik planlar, petrolün Türkiye’de işlenmesine ilişkin projeler Kalkınma yolu projesi ile birlikte değerlendirildiğinde Ankara’nın Irak politikasının güvenlik ekseninin ötesine geçtiği görülmektedir. Türkiye artık enerji, ulaştırma ve ekonomik entegrasyon süreçlerinde de etkisini artırmaya çalışan bir bölgesel güç görünümündedir.

Suriye’de yaşanan gelişmeler de Türkiye’nin bölgesel ağırlığını artırmaktadır. Güvenlik alanındaki etkinliği ve sahadaki varlığı, Ankara’yı yeni dengelerin önemli aktörlerinden biri hâline getirmektedir.

Elbette bu gelişmeler, İran’ın bölgedeki etkisini tamamen kaybettiği anlamına gelmemektedir. İran, askerî kapasitesi, siyasi ilişkileri ve bölgesel ortaklarıyla hâlâ Orta Doğu’nun en önemli güç merkezlerinden biridir. Ancak mevcut gelişmeler, Tahran’ın uzun yıllardır benimsediği güvenlik stratejisinin ciddi bir uyum sürecine girdiğini göstermektedir.

Önümüzdeki yıllarda Orta Doğu’nun geleceğini belirleyecek temel mesele, hangi ülkenin daha güçlü olduğu değil; değişen şartlara hangi aktörün daha hızlı uyum sağlayabildiği olacaktır. Güvenlik, enerji, ticaret ve diplomasi artık birbirinden ayrı alanlar değildir. Bölgesel etkinlik, bu dört unsurun birlikte yönetilebilmesine bağlıdır.

Orta Doğu’da yeni bir dönem başlıyor. Bu dönemin kazananı yalnızca askerî gücü yüksek olan değil; değişen dengeleri doğru okuyarak bunu kalıcı stratejik kazanımlara dönüştürebilen aktör olacaktır. Çünkü bugün bölgede yaşanan mücadele yalnızca sınırlar üzerinde değil; enerji koridorları, ticaret yolları ve nüfuz alanları üzerinde verilmektedir. Türkiye’nin önündeki asıl sınav ise askerî kazanımlarını diplomatik, ekonomik ve stratejik üstünlüğe dönüştürebilmesidir.

Demokrat Parti’den AK Parti’ye uzanan çizgi

Türkiye’de merkez sağ siyaset, 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelişiyle yeni bir döneme girdi. Adnan Menderes, devlet merkezli yönetim anlayışına karşı milletin taleplerini önceleyen bir siyaset dili geliştirdi.

1960 darbesinin ardından bu mirası Süleyman Demirel’in Adalet Partisi devraldı. Demirel, uzun yıllar merkez sağın en güçlü lideri olarak siyaset sahnesinde kaldı.

1983’te Turgut Özal’ın kurduğu ANAP ise serbest piyasa ekonomisi, dışa açılım ve reform politikalarıyla yeni bir merkez sağ modeli oluşturdu.

2001 ekonomik krizinin ardından doğan AK Parti ise, Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde hem muhafazakâr seçmeni hem de merkez sağın önemli bir bölümünü tek çatı altında toplamayı başardı.

Bu tarihsel süreç, Türkiye’de merkez sağın büyük ölçüde güçlü liderler etrafında şekillendiğini gösteriyor.

Davutoğlu neden Erdoğan’a alternatif olamadı?

Ahmet Davutoğlu’nun en büyük avantajı, aynı zamanda en büyük dezavantajı oldu.

Dışişleri Bakanlığı ve Başbakanlık görevleri sayesinde önemli bir devlet tecrübesine sahipti. Ancak seçmenin önemli bir bölümü onu, yeni bir siyasi başlangıcın temsilcisi olarak değil, uzun yıllar görev yaptığı iktidarın bir parçası olarak gördü.

Siyasette seçmen yalnızca yeni bir parti istemez; yeni bir hikâye de arar.

Davutoğlu’nun söylemi ile geçmişte üstlendiği roller arasında oluşan çelişki, geniş kitlelerde güçlü bir değişim algısı oluşturmasını zorlaştırdı.

AK Parti’nin sosyolojik ağırlığı

AK Parti yalnızca bir siyasi parti değildir; yıllar içinde güçlü bir teşkilat yapısı, yerel yönetim ağı ve sadık bir seçmen kitlesi oluşturmuştur.

Bu nedenle AK Parti’den ayrılan isimlerin aynı tabanı kısa sürede yeni bir partiye yönlendirmesi kolay değildir.

Türkiye’de seçmen davranışı, lider kadar istikrar beklentisiyle de şekillenmektedir.

Muhalefet içinde kimlik sorunu

Gelecek Partisi’nin karşılaştığı en önemli sorunlardan biri de siyasi konumunu net biçimde anlatamamasıydı.

Muhafazakâr bir çizgide yer alırken muhalefet ittifakı içinde bulunması, bazı seçmenlerde kimlik karmaşasına yol açtı.

2023 seçimlerinde CHP listelerinden Meclis’e girilmesi temsil imkânı sağladı; ancak partinin kendi markasını güçlendirmek yerine görünürlüğünü azaltan bir sonuç doğurdu.

Merkez sağ neden yeni bir lider çıkaramıyor?

Bunun birkaç temel nedeni bulunuyor.

Birincisi, AK Parti uzun yıllardır merkez sağ seçmenin büyük bölümünü temsil ediyor. Bu durum yeni liderlerin geniş bir siyasi alan bulmasını zorlaştırıyor.

İkincisi, günümüzde siyaset yalnızca liderlik değil; güçlü teşkilatlar, medya görünürlüğü, dijital iletişim ve ekonomik güven inşa etmeyi de gerektiriyor.

Üçüncüsü ise seçmen davranışı değişti. Karizmatik bir lider tek başına yeterli görülmüyor; kriz yönetimi, ekonomi ve güven veren kadrolar da belirleyici hâle geldi.

Parti bölünmeleri neden başarıya ulaşamıyor?

Türk siyasetinde bölünerek kurulan birçok parti başlangıçta büyük ilgi gördü.

Yeni Parti, Demokrat Türkiye Partisi, HAS Parti, DEVA Partisi ve Gelecek Partisi farklı dönemlerde umut oluşturdu. Ancak bu hareketlerin önemli bir kısmı, kurucu partilerinin seçmen tabanını kalıcı biçimde dönüştüremedi.

Tarih, yalnızca ayrılmanın başarı getirmediğini gösteriyor. Başarı için toplumun beklentilerine cevap veren yeni bir vizyon ve güçlü bir toplumsal karşılık gerekiyor.

Erdoğan sonrası dönem nasıl şekillenecek?

Türk siyasetinin önümüzdeki yıllardaki en önemli tartışmalarından biri, AK Parti sonrası liderlik meselesi olacaktır.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın ardından merkez sağda yeni bir liderin ortaya çıkıp çıkmayacağı, yalnızca bir kişinin karizmasına değil; ekonomik şartlara, toplumsal taleplere ve siyasi partilerin yenilenme kapasitesine bağlı olacaktır.

Tarih bize gösteriyor ki güçlü liderler bir döneme damga vurabilir; ancak kalıcı olan, toplumun değişen beklentilerine uyum sağlayabilen siyasi hareketlerdir.

Sonuç

Ahmet Davutoğlu’nun beklenen siyasi başarıyı yakalayamaması tek bir nedene bağlanamaz. Bu durum; liderlik algısı, parti kimliği, teşkilatlanma, seçim stratejileri ve Türkiye’nin merkez sağındaki sosyolojik dengelerin ortak sonucudur.

Merkez sağın geleceği ise yeni bir parti kurmaktan çok, toplumun beklentilerine cevap verecek yeni bir siyasi hikâye yazabilen kadroların ortaya çıkmasına bağlı olacaktır. Türk siyasetinin tarihi, isimlerden çok güçlü toplumsal karşılığı olan hareketlerin kalıcı olduğunu göstermektedir.

Cumhuriyet Halk Partisi’nin (ilk adıyla Cumhuriyet Halk Fırkası) tarihi, yalnızca seçimlerin ve iktidar mücadelelerinin değil, aynı zamanda ayrılıkların da tarihidir. Yaklaşık bir asırlık süreçte parti içindeki fikir ayrılıkları, liderlik mücadeleleri ve ideolojik farklılıklar birçok yeni siyasi hareketin doğmasına yol açtı.

Ancak dikkat çekici olan şudur: CHP’den ayrılarak kurulan partilerin büyük çoğunluğu uzun vadede kalıcı bir siyasi güç olamadı.

1924: İlk Büyük Bölünme – Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Cumhuriyet tarihinin ilk büyük siyasi ayrılığı, henüz Cumhuriyet Halk Fırkası’nın ilk yıllarında yaşandı.

Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi Millî Mücadele’nin önde gelen komutanları, hükümetin uygulamaları ve parti yönetimiyle yaşadıkları görüş ayrılıkları nedeniyle Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan ayrıldılar.

17 Kasım 1924’te Türkiye’nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkasını kurdular.

Ayrılma nedeni: Yönetim anlayışı, siyasal özgürlükler ve rejimin uygulanışına ilişkin görüş ayrılıkları.

Akıbeti: Şeyh Said İsyanı sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu kapsamında 1925 yılında kapatıldı.

1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası Bir Bölünme Değildi

CHP tarihindeki önemli siyasi gelişmelerden biri de Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulmasıdır.

Ancak bu parti, CHP’den kopan bir hareket değildir.

Ali Fethi Okyar tarafından 1930 yılında, Mustafa Kemal Atatürk’ün teşviki ve çok partili hayat denemesi amacıyla kurulmuştur.

Dolayısıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası, CHP’deki bir bölünmenin sonucu olarak değerlendirilmez.

Parti kısa sürede büyük ilgi gördü ancak artan siyasi gerilim nedeniyle aynı yıl kendi kararıyla faaliyetlerine son verdi.

1946: Demokrat Parti ve İktidar Değişimi

CHP tarihindeki en başarılı ayrılık şüphesiz Demokrat Parti’dir.

Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, “Dörtlü Takrir” sonrasında CHP’den ayrılarak Demokrat Parti’yi kurdu.

Ayrılma nedeni: Tek parti yönetimine karşı daha demokratik bir düzen, temel hak ve özgürlüklerin genişletilmesi ve liberal ekonomi anlayışı.

Akıbeti: 1950, 1954 ve 1957 seçimlerini kazanarak iktidar oldu. Ancak 27 Mayıs 1960 askerî darbesiyle kapatıldı. Adnan Menderes idam edildi.

1967: Turhan Feyzioğlu ve Güven Partisi

1960’lı yıllarda CHP’nin “ortanın solu” politikası yeni bir ayrılığa yol açtı.

Turhan Feyzioğlu ve arkadaşları, CHP’nin sola yöneldiğini savunarak partiden ayrıldı.

47 milletvekili ve senatörle birlikte Güven Partisini kurdular.

Parti daha sonra Millî Güven Partisi, ardından Cumhuriyetçi Güven Partisi adını aldı.

Akıbeti: Koalisyon hükümetlerinde yer aldı ancak kalıcı bir iktidar alternatifi olamadı. 12 Eylül 1980 darbesiyle kapatıldı.

1985: Bülent Ecevit ve DSP

12 Eylül sonrasında CHP’nin kapalı olduğu dönemde Bülent Ecevit, Demokratik Sol Parti’yi kurdu.

Ayrılma nedeni: Kendi sosyal demokrat siyasi çizgisini sürdürmek istemesi.

Akıbeti: 1999 seçimlerinde Türkiye’nin birinci partisi oldu. Ancak 2002’de Meclis dışında kaldı ve zamanla etkisini kaybetti.

2014: Emine Ülker Tarhan ve Anadolu Partisi

Emine Ülker Tarhan, CHP’nin Atatürkçü ve ulusalcı kimliğinden uzaklaştığını savunarak partiden ayrıldı.

Akıbeti: Anadolu Partisi beklenen desteği bulamadı ve kısa sürede siyasi hayattan çekildi.

2021: Muharrem İnce ve Memleket Partisi

Muharrem İnce, parti yönetimiyle yaşadığı görüş ayrılıkları nedeniyle CHP’den ayrılarak Memleket Partisi’ni kurdu.

Akıbeti: Kamuoyunda ses getirse de beklenen seçim başarısını elde edemedi.

2026: Özgür Özel ve Yeni Parti

CHP tarihindeki son büyük ayrılık, Özgür Özel’in istifasıyla yaşandı.

24 Temmuz 2026’da kurulan Yeni Partinin ilk genel başkanı seçilen Özgür Özel, CHP’den ayrılarak yeni bir siyasi sayfa açtı.

Partinin Türk siyasetindeki geleceğini ise zaman gösterecek.

Tarihin Ortak Mesajı

Yaklaşık yüz yıllık siyasi tarih incelendiğinde CHP’den ayrılan hareketlerin ortak özellikleri dikkat çekmektedir.

– Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatıldı.
– Demokrat Parti iktidara geldi ancak darbeyle sona erdi.
– Cumhuriyetçi Güven Partisi koalisyon ortağı oldu fakat kalıcı olamadı.
– DSP zirveye çıktı, ardından geriledi.
– Anadolu Partisi ve Memleket Partisi beklenen etkiyi oluşturamadı.
– Yeni Parti ise tarihinin henüz başında bulunuyor.

Sonuç

CHP’nin tarihi, aynı zamanda ayrılıkların tarihidir. Ancak bu ayrılıkların büyük kısmı, yeni ve kalıcı bir siyasi merkez oluşturmayı başaramamıştır.

Siyaset, yalnızca yeni bir parti kurma cesareti değil; toplumsal karşılık bulma, güçlü bir teşkilat oluşturma ve uzun yıllar ayakta kalabilme sanatıdır.

Özgür Özel’in liderliğindeki Yeni Parti’nin, CHP’den doğan önceki siyasi hareketlerin kaderini mi paylaşacağı, yoksa Türk siyasetinde kalıcı bir yer mi edineceği sorusunun cevabını ise yine millet ve zaman verecektir.

Sanatın sosyopolitik yönünü ve etkilerini çok uzun yıllardır araştırırım. Ancak son yıllarda, bu tür faaliyetlerin internet erişimine açılmasından sonra, toplumun kısmen yoksul kesimleri de dahil , daha geniş halk kitlelerine ulaşması, konuyu daha da önemli hale getirdi.

Eskiden Haldun Taner veya Ferhan Şensoy’un oyunları veya sistem eleştirileri, sadece sahnede izleyenleri etkiler ve ilgilendirir iken, şu an bu oyun ve gösteriler, en muhafazakar ailelerin gözlerinden sakındığı çocukların ekranına düşmeye başladı.

Dolayısıyla üretilen her ürün için, zaman ve çevre sınırı kalktı. Üstelik o dönemlerde ne kadar muhalif olursa olsun, hicivde bir sınır ve az da olsa sanat, mizah kaygısı görülebilir iken, günümüzde artık bunlar büyük oranda gündemden kalktı, çalışmalar ucuzladı. İş neredeyse tamamen sokak ağzına döndü.  Hatta son dönemde, konu başlığımız olan gerek Deniz Göktaş ve diğer yeni nesil komedyenler, gerekse bazı sinemacılar (Şafak Sezer vb) küfürlü, sınırsız ve patavatsız diyaloglara, sanki bir şeyin rüştünü ispatlayacak bir kurtarıcı gibi sarılıyorlar. Muhtemelen başkasına saygı temelli oto sansürü kaldırarak, daha samimi olduklarını düşünüyorlar.

Bahse konu şahıs Deniz Göktaş,  Alevi kökenlerini, sol bir ailede ve muhafazakar değerlere çocukluğundan itibaren mesafeli yetiştirildiğini ısrarla görünür hale getirmeye çalışan, ODTÜ psikoloji mezunu bir kişi.

Gösteri baştan sona, politik ve kendi dünya görüşü dışında kim varsa tamamen alaya alma üzerine kurulmuş. Eleştirilerden, dindarlar, milliyetçiler, Celal Şengör, İlber Ortaylı, Alperen Şengün, kurban kesen dede, haşemaya benzer kıyafetle denize girdiği için dalgıçlar, Kuran, Allah, kot giymeyen muhafazakar gençler, herkes nasibini almış. Özenilen gruplar ise muhafazakar ailelerin seküler çocukları ile batıda sınır tanımadan yaşayan serseriler, alkolikler, bağımlılar.

Vatanseverlik Yunanistan’ı eleştirmek yerine, Türk birasının Alman birasından daha iyi olduğuna evrilmiş. Yunanistan’ı eleştirip de savaş çıkarmanın alemi yokmuş ama pasaportu da varmış, neden Amerika’da yaşamasınmış? Gezi olaylarında kendilerine yardım etmeyen esnafı boykot edecek kadar solcu, ama imkan verilirse ABD’de yaşamayı tercih edecek kadar dünya vatandaşı.

Gösteri sadece bununla kalmıyor, psikoloji eğitiminin verdiği özgüvenle bütün uyuşturucuları, cinselliği, “pişman olunacak her şeyi denemenin sakıncasının olmadığı” gibi, izleyenleri gayri ahlaki ne varsa, ona özendirmeyi de içeriyor. NY metrosunda bir erkeğin gösterilmemesi gereken yerlerini göstermesini, buna kimsenin dönüp bakmamasını, bir gelişmişlik örneği olarak sunuyor.

Sonuç olarak, ister sanat, ister bilim, ister haber, ister konser, ister miting; ne görünümünde olursa olsun, gelecek tehlikelerden ailenizi koruyun.

Son aylarda Suriye, Lübnan, Irak ve İran ekseninde yaşanan askerî ve diplomatik hareketlilik, birbirinden bağımsız olaylar olarak görülmeyebilir. İsrail’in güvenlik politikaları, ABD’nin bölgesel öncelikleri, İran’ın “Direniş Ekseni” stratejisi ve Türkiye’nin sınır güvenliği odaklı yaklaşımı aynı coğrafyada kesişiyor. Bu durum, bölgeyi yeni bir güç mücadelesinin merkezine dönüştürüyor.

Tarih Tekerrür Etmez Ama Benzerlikler Taşır

Ortadoğu’nun yakın tarihi, büyük güçlerin bölgesel rekabetleri kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirmeye çalıştığı örneklerle doludur.

1980-1988 arasındaki Irak-İran Savaşı bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Yaklaşık sekiz yıl süren savaşta her iki taraf da yüz binlerce insanını kaybetti, ekonomik olarak büyük yıkım yaşadı ve savaş sonunda belirgin bir kazanan çıkmadı. Buna karşılık, bölgedeki güç dengeleri önemli ölçüde değişti.

Bu tarihsel örnek, uzun süreli bölgesel savaşların yalnızca tarafları değil, bütün Ortadoğu’yu zayıflattığını göstermektedir.

Suriye Düğüm Noktası

Bugün Suriye, yalnızca bir iç savaşın yaşandığı ülke değildir. Aynı zamanda Türkiye, İran, Rusya, ABD ve İsrail’in güvenlik hesaplarının kesiştiği stratejik bir merkezdir.

Türkiye açısından Suriye’nin kuzeyi sınır güvenliği, düzensiz göç ve silahlı gruplar nedeniyle kritik öneme sahiptir.

İran açısından ise Suriye, Lübnan’daki Hizbullah’a uzanan kara bağlantısının önemli bir halkası olarak görülmektedir.

İsrail ise uzun süredir Suriye’deki İran bağlantılı hedeflere yönelik hava saldırıları düzenlediğini açıklamakta ve İran’ın askerî varlığının kendi ulusal güvenliği açısından kabul edilemez olduğunu savunmaktadır.

Bu farklı güvenlik öncelikleri, aynı coğrafyada birbirine temas eden fakat farklı amaçlar güden aktörleri karşı karşıya getirme potansiyeli taşımaktadır.

Türkiye ile İran Aynı Cephede mi, Karşı Cephede mi?

Son dönemde dile getirilen analizlerden biri, bölgedeki gelişmelerin Türkiye ile İran arasında doğrudan ya da dolaylı bir askerî gerilim oluşturabilecek zemini hazırladığı yönündedir.

Bu değerlendirmeye göre önce Suriye-Lübnan hattındaki tansiyon yükseltilmekte, ardından Suriye-Irak ekseninde yeni kriz alanları oluşturulmaktadır.

Bu senaryonun gerçekleşeceğine dair kamuya açık kesin kanıtlar bulunmamaktadır. Ancak bölgesel aktörlerin askerî hareketliliği ve karşılıklı açıklamaları, böyle bir risk ihtimalinin analizlerde tartışılmasına neden olmaktadır.

Türkiye ile İran arasında doğrudan yaşanabilecek bir çatışma, iki ülke açısından olduğu kadar bütün bölge için de ağır sonuçlar doğurabilir.

İsrail’in Güvenlik Doktrini

İsrail’in güvenlik politikası uzun yıllardır sınırları dışında oluşabilecek askerî tehditleri mümkün olduğunca erken aşamada etkisiz hâle getirmeyi hedeflemektedir.

Bu kapsamda Suriye’deki İran bağlantılı hedeflere yönelik operasyonlar, Lübnan sınırındaki gelişmeler ve bölgesel güç dengeleri İsrail’in stratejik hesaplarının önemli parçalarıdır.

İsrail’in resmî güvenlik belgelerinde ve yöneticilerinin açıklamalarında İran’ın bölgesel etkisinin sınırlandırılması temel hedeflerden biri olarak yer almaktadır.

ABD’nin Bölgesel Hesapları

Washington’un Ortadoğu politikası yönetimlere göre değişiklik gösterse de bazı temel öncelikler büyük ölçüde korunmaktadır.

Bunların başında İsrail’in güvenliği, enerji yollarının açık tutulması, İran’ın bölgesel nüfuzunun sınırlandırılması ve ABD’nin askerî varlığının korunması gelmektedir.

Bu hedeflerin nasıl uygulanacağı konusunda farklı yaklaşımlar bulunsa da, bölgedeki gelişmeler çoğu zaman bu stratejik çerçeve içinde değerlendirilmektedir.

En Büyük Kaybeden Kim Olur?

Türkiye ile İran arasında yaşanabilecek uzun süreli bir askerî gerilim, ilk bakışta iki ülkeyi ilgilendiriyor gibi görünse de sonuçları çok daha geniş olacaktır.

Böyle bir çatışma;

– Suriye’deki kırılgan yapıyı daha da istikrarsızlaştırabilir.
– Irak’taki güvenlik sorunlarını derinleştirebilir.
– Lübnan’daki dengeleri bozabilir.
– Enerji koridorlarını etkileyebilir.
– Bölgesel ticaret ve yatırımları olumsuz etkileyebilir.

Dahası, uzun süreli bir yıpratma savaşı bölgesel güçlerin kaynaklarını tüketirken, dış aktörlerin manevra alanını genişletebilir.

Diplomasi Neden Hayati?

Ortadoğu’nun son yüz yılı gösteriyor ki savaşlar kolay başlıyor ancak sona ermesi yıllar alıyor.

Bu nedenle Türkiye ile İran arasında doğabilecek olası gerilimlerin diplomatik kanallarla yönetilmesi yalnızca iki ülkenin değil, bütün bölgenin çıkarınadır.

Rekabet kaçınılmaz olabilir; ancak rekabetin doğrudan askerî çatışmaya dönüşmesi, hiçbir taraf için kalıcı bir kazanç sağlamayabilir.

Sonuç

Ortadoğu bugün yeni bir yol ayrımındadır. Ya bölgesel aktörler tarihî tecrübelerden ders çıkararak rekabeti yönetmenin yollarını arayacak ya da yeni cepheler açılarak uzun yıllar sürecek yeni istikrarsızlıkların kapısı aralanacaktır.

Jeopolitik hesapların yoğunlaştığı bu dönemde en önemli ihtiyaç, gelişmeleri duygusal reflekslerle değil, stratejik akıl ve soğukkanlı analizle değerlendirebilmektir. Çünkü tarihin gösterdiği en önemli gerçeklerden biri şudur: Bölgesel savaşların bedelini çoğu zaman onları başlatanlar değil, o coğrafyada yaşayan halklar öder.

Yararlanılabilecek Kaynaklar

– Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararları ve Suriye raporları.
– Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), Yearbook.
– International Crisis Group (ICG), Ortadoğu analizleri.
– RAND Corporation, Türkiye, İran ve Ortadoğu güvenlik politikalarına ilişkin raporlar.
– Council on Foreign Relations (CFR), Ortadoğu dosyaları.
– Chatham House, bölgesel güvenlik ve jeopolitik analizleri.
– İsrail Savunma Bakanlığı ve ABD Savunma Bakanlığı (DoD) tarafından yayımlanan kamuya açık açıklamalar ve strateji belgeleri.

Peki, gerçekten sorulması gereken soru şu değil mi?

“Millî Mücadele” kavramını kullanmak kimi neden rahatsız ediyor?

Oysa tarih, yalnızca olaylardan değil, o olayları ifade eden kavramlardan da oluşur. Aynı tarihî dönemi farklı kavramlarla anlatmak, dünya tarih yazımında da sıkça görülen bir durumdur. Sorun, kavramların varlığı değil; onlara yüklenen anlamlardır.

Tarihî Bir Kavramın Yolculuğu

Öncelikle şu gerçeği teslim etmek gerekir: “Millî Mücadele” ifadesi sonradan üretilmiş bir kavram değildir. Dönemin gazetelerinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanaklarında, resmî yazışmalarda ve Mustafa Kemal Paşa’nın konuşmalarında bu ifade yer almaktadır. Aynı dönemde “İstiklal Harbi” ifadesi de yaygın olarak kullanılmıştır.

Buna karşılık “Kurtuluş Savaşı” kavramı, Cumhuriyet döneminde batılılaşma çabalarıyla birlikte yoğun olarak kullanılmıştır.

Dolayısıyla bugün bu kavramlardan herhangi birini kullanmak, tek başına tarihî gerçekliği değiştirmez. Bunlar, aynı tarihî sürecin farklı yönlerini öne çıkaran ifadeler olarak değerlendirilebilir.

Dil Tartışması mı, İdeolojik Tartışma mı?

“Millî Mücadele” ifadesinde ne dil bilgisi bakımından ne de anlam bakımından herhangi bir sorun bulunmaktadır. Türkçe açısından doğru, tarihî belgeler açısından da meşru bir kullanımdır.

Öyleyse tartışmanın kaynağı dil değildir.

Asıl mesele, bazı kavramların zamanla ideolojik kimliklerin sembolüne dönüşmüş olmasıdır. Bir kavramı tercih eden kişiyi, yalnızca kullandığı ifadeden hareketle belirli bir siyasî veya ideolojik konuma yerleştirmek sağlıklı bir yaklaşım değildir.

Tarihî kavramlar, siyasî tartışmaların malzemesi hâline getirildiğinde, tarih konuşulmaz; kimlikler konuşulmaya başlanır.

Tarih Tek Bir Kavrama Sığmaz

1919-1922 yılları arasındaki dönem farklı yönleriyle farklı isimlerle anılmıştır. “Millî Mücadele”, “İstiklal Harbi”, “Kurtuluş Savaşı”, “İstiklal Mücadelesi” gibi ifadeler, farklı dönemlerde ve farklı eserlerde kullanılmıştır.

Dünya tarihine bakıldığında da benzer örnekler görmek mümkündür. Amerikan Bağımsızlık Savaşı, Amerikan Devrimi; Birinci Dünya Savaşı, Büyük Savaş; Rus Devrimi, Ekim Devrimi gibi farklı adlandırmalar, aynı tarihî olayın değişik yönlerini öne çıkarır.

Dolayısıyla tek bir kavramı mutlak doğru, diğerlerini ise yanlış veya ideolojik ilan etmek, tarih yazımının doğasıyla bağdaşmaz.

Osmanlı ile Cumhuriyet Arasında Keskin Bir Duvar Yoktur

Tartışmanın bir başka boyutu da Osmanlı Devleti ile Cumhuriyet arasındaki tarihî süreklilik meselesidir.

Millî Mücadele, Osmanlı Devleti’nin hukuken varlığını sürdürdüğü bir dönemde başlamış; Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla yeni bir siyasî irade ortaya çıkmış ve süreç Cumhuriyet’in ilanıyla farklı bir aşamaya ulaşmıştır.

Bu nedenle bazı tarihçiler, “Millî Mücadele” kavramının bu geçiş dönemini daha kapsayıcı biçimde ifade ettiğini savunurken; bazıları “Kurtuluş Savaşı” kavramının işgale karşı verilen askerî mücadeleyi daha belirgin şekilde anlattığını düşünmektedir.

Her iki yaklaşım da tarih yazımında yer bulabilmektedir. Önemli olan, kavramları birbirini dışlayan siyasî semboller hâline getirmemektir.

Kavramlar Üzerinden Değil, Belgeler Üzerinden Tartışalım

Bilimsel tarihçilik, sloganlarla değil; belgelerle konuşur.

Bir kavramın tarihî belgelerde kullanılmış olması, onun meşru olduğunu gösterir. Aynı şekilde başka bir kavramın toplum hafızasında yaygınlaşmış olması da onu değersiz hâle getirmez.

Tarihî kavramlar üzerinden taraflaşmak yerine, o kavramların hangi şartlarda ortaya çıktığını, nasıl kullanıldığını ve neyi ifade ettiğini konuşmak daha sağlıklı bir yaklaşım olacaktır.

Ortak Hafızayı Güçlendiren Bir Dil Mümkün

Toplumlar ortak hafızalarını kavramlarla inşa eder. Ancak kavramlar, ayrıştırmanın değil; ortak geçmişi anlamanın aracı olmalıdır.

“Millî Mücadele” demek de, “Kurtuluş Savaşı” demek de tek başına bir ideolojik aidiyetin göstergesi değildir. Asıl önemli olan, milletin bağımsızlık iradesini, verilen fedakârlıkları ve Cumhuriyet’e giden tarihî süreci doğru bir şekilde anlatabilmektir.

Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey, tarihî kavramları ideolojik kamplaşmanın sembolleri hâline getirmek değil; onları tarihî bağlamı içinde değerlendirebilmektir.

Sonuç

Aslına dönmek hiçbir zaman ideolojik bir slogan olmamalıdır. Tarihî belgelerde yer alan bir kavramı kullanmak da, toplum hafızasında yerleşmiş başka bir kavramı tercih etmek de başlı başına bir siyasî duruşun kanıtı sayılamaz.

Tarih, kavramlar üzerinden kutuplaşmanın değil; ortak hafızanın ve ortak geleceğin inşa edildiği alandır. Bu nedenle tarihî terimleri tartışırken önyargılarla değil, kaynaklarla; sloganlarla değil, bilgiyle hareket etmek gerekir.

Geçmişimizi doğru anlamanın yolu, kavramları birbirine rakip hâle getirmekten değil; onları ortaya çıktıkları tarihî şartlar içinde değerlendirebilmekten geçmektedir.

Devletlerin dış politika tercihleri çoğu zaman ideolojik yönelimlerden ziyade jeopolitik zorunluluklar tarafından şekillenir. Coğrafya değişmediği sürece güvenlik kaygıları da büyük ölçüde süreklilik gösterir. Bu nedenle Türkiye’nin günümüzde NATO içerisindeki stratejik rolü, yaklaşık iki yüzyıl önce Osmanlı Devleti’nin Rusya karşısında geliştirdiği güvenlik arayışından bağımsız değerlendirilemez.

I. Türkiye’nin Batı Güvenlik Mimarisiyle İlk Teması: II. Mahmut Dönemi ve Jeopolitik Dönüşüm

Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyıldaki dış politika dönüşümünün temelinde, uluslararası güç dengelerindeki değişim ve özellikle Rusya İmparatorluğu’nun artan baskısı yer almaktadır. XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren Karadeniz’in kuzeyinde üstünlük sağlayan Rusya, askerî gücünün yanında diplomatik araçlarla da Osmanlı Devleti üzerindeki etkisini artırmaya başlamıştır.

Bu sürecin hukuki zemini 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması ile oluşmuştur. Antlaşma, Rusya’ya Osmanlı ülkesindeki Ortodoks tebaanın durumuna ilişkin diplomatik girişimlerde bulunma imkânı sağlamış; bu durum ilerleyen yıllarda Rus dış politikasının Osmanlı iç siyasetindeki nüfuzunu genişletmek için kullandığı önemli araçlardan biri hâline gelmiştir.

II. Mahmut’un tahta çıktığı 1808 yılında Osmanlı Devleti, hem iç isyanlarla hem de kuzeyden gelen Rus baskısıyla karşı karşıyaydı. Balkanlar’da yükselen milliyetçilik hareketleri, Mora İsyanı ve Rusya’nın Ortodoks topluluklar üzerindeki etkisini artırması, İstanbul’un güvenlik algısını köklü biçimde değiştirmiştir. Devlet açısından temel mesele artık yalnızca sınırların korunması değil, imparatorluğun siyasal bütünlüğünün sürdürülebilmesiydi.

1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Edirne Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin Rusya’yı tek başına dengelemesinin giderek zorlaştığını ortaya koymuştur. Ardından Mısır Meselesi’nin patlak vermesi ve Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın ilerleyişi karşısında Rus desteğine başvurulması, 1833 tarihli Hünkâr İskelesi Antlaşması’nı beraberinde getirmiştir. Kısa vadede güvenlik sağlayan bu gelişme, uzun vadede Rus nüfuzunun artmasına ve Boğazlar meselesinin Avrupa güç dengelerinin merkezine yerleşmesine neden olmuştur.

Bu gelişmeler, Osmanlı yönetimini güvenlik politikasını yeniden tanımlamaya yöneltmiştir. Devlet, Rusya’yı yalnızca askerî güçle dengelemenin mümkün olmadığını görerek İngiltere başta olmak üzere Batılı devletlerle daha yakın ilişkiler geliştirmeye başlamıştır. 1838 tarihli Balta Limanı Ticaret Antlaşması da yalnızca ekonomik sonuçlarıyla değil, Osmanlı’nın Batı ile kurduğu stratejik yakınlaşmanın önemli göstergelerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

II. Mahmut döneminde şekillenen bu güvenlik anlayışı, Osmanlı Devleti’nin Batı ittifak sistemine doğrudan katıldığı anlamına gelmemektedir. Bununla birlikte devlet, güvenliğini uluslararası güç dengeleri ve ittifak ilişkileri üzerinden sağlamaya yönelik yeni bir stratejik yönelim benimsemiştir. XIX. yüzyıl boyunca gelişen bu yaklaşım, Cumhuriyet döneminde farklı kurumlar ve farklı aktörler üzerinden devam etmiş; 1952 yılında NATO üyeliğiyle kurumsal bir çerçeve kazanmıştır. Bu yönüyle Türkiye’nin NATO içerisindeki stratejik konumu, ani bir dış politika değişikliğinin değil, yaklaşık iki yüzyıldır devam eden güvenlik jeopolitiğinin doğal sonucudur.

II. Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Güvenlik Arayışı ve Batı İttifakına Kurumsal Entegrasyon

Cumhuriyet’in ilanı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde şekillenmeye başlayan güvenlik anlayışını ortadan kaldırmamış; değişen uluslararası sistem içerisinde yeniden yorumlamıştır. Yeni Türk Devleti, dış politikasını egemenlik, bağımsızlık ve uluslararası meşruiyet ilkeleri üzerine inşa ederken, güvenlik stratejisini de bölgesel denge ve diplomasi temelinde şekillendirmiştir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında temel öncelik, Lozan Antlaşması ile kurulan uluslararası statünün korunması ve genç devletin kurumsal yapısının güçlendirilmesiydi. “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi doğrultusunda izlenen dış politika, pasiflikten ziyade dönemin şartlarına uygun ihtiyatlı bir güvenlik stratejisini yansıtmaktaydı. Bu dönemde Türkiye, bölgesel iş birliklerini destekleyerek çevresinde istikrar kuşağı oluşturmayı hedeflemiştir.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası sistemin iki kutuplu yapıya dönüşmesi, Türkiye’nin güvenlik ortamını köklü biçimde değiştirmiştir. Sovyetler Birliği’nin Boğazlar rejimine ilişkin talepleri ve Türkiye’nin doğu sınırlarına yönelik iddiaları, Ankara’nın güvenlik önceliklerini yeniden şekillendirmiştir. Böylece XIX. yüzyılda Çarlık Rusyası karşısında ortaya çıkan güvenlik baskısı, farklı bir uluslararası sistem içerisinde yeniden hissedilmiştir.

Bu gelişmeler karşısında Türkiye, güvenliğini uluslararası ittifaklar aracılığıyla güçlendirme yolunu tercih etmiştir. Truman Doktrini ve Marshall Planı ile başlayan Batı ile yakınlaşma süreci, 1952 yılında NATO üyeliğiyle kurumsal bir nitelik kazanmıştır. NATO üyeliği, yalnızca Sovyet tehdidine karşı alınmış kısa vadeli bir güvenlik tedbiri olarak değil, Osmanlı Devleti’nin son döneminde şekillenmeye başlayan  denge stratejisinin Cumhuriyet dönemindeki kurumsal devamı olarak değerlendirilmelidir.

Soğuk Savaş boyunca Türkiye’nin NATO içerisindeki stratejik değeri; Türk Boğazları üzerindeki egemenliği, Sovyetler Birliği’nin güney kanadındaki konumu ve Balkanlar, Kafkasya ile Orta Doğu arasında oluşturduğu jeopolitik köprüden kaynaklanmıştır. Kore Savaşı’nda gösterdiği askerî performans ve İttifak’ın güneydoğu kanadına sağladığı katkılar, Türkiye’nin yalnızca güvenlik tüketen değil, güvenlik üreten bir müttefik olduğunu ortaya koymuştur.

Dolayısıyla Cumhuriyet döneminin güvenlik politikası, Osmanlı’dan kopuşu temsil eden yeni bir stratejik yönelimden ziyade, değişen uluslararası koşullara uyarlanmış tarihsel bir sürekliliği ifade etmektedir. Bu süreklilik, Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte yeni sınamalarla karşılaşacak; ancak Türkiye’nin jeopolitik önemini ortadan kaldırmak yerine, farklı güvenlik dinamikleri içerisinde yeniden tanımlayacaktır.

III. Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Türkiye’nin Değişmeyen Jeopolitiği

1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte uluslararası sistem iki kutuplu yapıdan tek kutuplu bir düzene evrilmiş, bu dönüşüm NATO’nun geleceği ve Türkiye’nin İttifak içerisindeki stratejik konumu hakkında yeni tartışmaları beraberinde getirmiştir. Dönemin yaygın değerlendirmelerinden biri, Sovyet tehdidinin ortadan kalkmasıyla Türkiye’nin jeostratejik öneminin de azalacağı yönündeydi. Ancak sonraki gelişmeler bu öngörünün gerçekleşmediğini göstermiştir.

Soğuk Savaş’ın sona ermesi tehditleri ortadan kaldırmamış, yalnızca güvenlik risklerinin niteliğini değiştirmiştir. Etnik çatışmalar, uluslararası terörizm, düzensiz göç, enerji arz güvenliği, siber tehditler ve bölgesel istikrarsızlıklar, güvenlik gündeminin yeni başlıkları hâline gelirken NATO da kolektif savunmanın yanında kriz yönetimi ve bölgesel istikrara odaklanan daha geniş bir güvenlik anlayışı geliştirmiştir.

Türkiye açısından değişmeyen temel unsur ise coğrafya olmuştur. Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’nun kesişim noktasındaki konumu; Yugoslavya’nın dağılması, Kafkasya’daki çatışmalar, Irak ve Suriye’deki istikrarsızlık ile Doğu Akdeniz’deki enerji rekabeti gibi gelişmeler karşısında Türkiye’nin stratejik değerini korumasını sağlamıştır. Bu süreçte Türkiye, Bosna-Hersek, Kosova ve Afganistan başta olmak üzere NATO’nun çeşitli operasyonlarına aktif katkı sağlayarak yalnızca güvenlik talep eden değil, güvenlik üreten bir müttefik olduğunu ortaya koymuştur.

Bununla birlikte Soğuk Savaş sonrası dönemde Türkiye ile NATO arasında terörle mücadele, Orta Doğu politikaları ve savunma sanayii gibi alanlarda zaman zaman görüş ayrılıkları yaşanmıştır. Ancak bu farklılıklar, Türkiye’nin İttifak içerisindeki stratejik önemini azaltmamış; aksine değişen güvenlik ortamında Türkiye’nin jeopolitik konumunun vazgeçilmezliğini daha görünür hâle getirmiştir.

24 Şubat 2022 tarihinde başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, Avrupa güvenlik mimarisinde Soğuk Savaş’ın sona ermesinden bu yana yaşanan en önemli kırılmalardan biri olmuştur. Karadeniz yeniden Avrupa güvenliğinin merkezine yerleşirken, Türkiye’nin tarihsel olarak sahip olduğu jeostratejik konum da yeniden ön plana çıkmıştır. Yaklaşık iki yüzyıl önce Osmanlı Devleti’ni Batılı güçlerle güvenlik eksenli iş birliğine yönelten Rusya kaynaklı baskı, farklı uluslararası koşullar altında benzer bir jeopolitik etki üretmiştir.

Savaş sürecinde Türkiye, NATO üyeliğinin gerektirdiği yükümlülükleri yerine getirirken Rusya ile diplomatik iletişim kanallarını da açık tutmuştur. Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin uygulanması, tahıl koridoru girişimi ve taraflar arasında yürütülen diplomatik temaslar, Türkiye’nin yalnızca askerî kapasitesiyle değil, diplomatik etkinliğiyle de bölgesel güvenliğe katkı sağlayabildiğini göstermiştir

Bununla birlikte

Savunma sanayii ve Türkiye’nin NATO içindeki rolünde ayrı bir başlık olarak incelenmelidir

Son yirmi yılda Türkiye, NATO içinde sadece askerî personel sağlayan bir ülke olmaktan çıktı; aynı zamanda savunma teknolojisi geliştiren ve ihraç eden bir aktöre dönüştü. Bu durum NATO açısından üç nedenle önemlidir:

• İttifakın askerî kapasitesine katkı: Türkiye’nin geliştirdiği insansız hava araçları, zırhlı araçlar, mühimmat ve deniz platformları, NATO ülkelerinin de ilgisini çekmektedir.
• Lojistik ve üretim kapasitesi: Avrupa’nın savunma üretimini artırmaya çalıştığı bir dönemde Türkiye, üretim altyapısıyla önemli bir ortak olabilir.
• Operasyonel tecrübe: Türkiye’nin terörle mücadele, sınır güvenliği ve farklı coğrafyalardaki operasyonlardan edindiği deneyim, NATO açısından değerli bir bilgi birikimi sunmaktadır.

Dolayısıyla, NATO’nun Türkiye’ye yaklaşımını yalnızca coğrafya üzerinden değil, askerî ve teknolojik kapasite üzerinden de değerlendirmek mümkündür.

Ayrıca

Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve NATO–Rusya dengesi de ayrı bir başlık olmayı haketmektedir

Montrö Boğazlar Sözleşmesi Türkiye’ye Türk Boğazları üzerinde önemli yetkiler tanımaktadır. Özellikle savaş zamanında veya Türkiye’nin kendisini savaş tehdidi altında hissettiği durumlarda, savaş gemilerinin Boğazlardan geçişine ilişkin hükümler büyük stratejik önem taşır.

Rusya-Ukrayna Savaşı’nın başlamasının ardından Türkiye’nin Montrö hükümlerini uygulaması, hem Rusya’nın hem de NATO ülkelerinin Karadeniz’e ilave savaş gemisi göndermesini sınırlayan bir denge oluşturdu. Bu nedenle Montrö:

• Karadeniz’in büyük güç rekabetinin tamamen kontrolden çıkmasını önleyen önemli bir hukukî çerçeve işlevi gördü.
• Türkiye’yi sadece Boğazların sahibi değil, aynı zamanda Karadeniz güvenlik dengesinin uygulayıcısı konumuna taşıdı.
• NATO açısından Türkiye’nin stratejik önemini bir kez daha görünür hâle getirdi.

Bu nedenle Montrö, yalnızca tarihî bir antlaşma değil; günümüzde de Türkiye’nin NATO ve Rusya arasında denge kurabilmesini sağlayan temel araçlardan biridir.

Dolayısıyla Soğuk Savaş sonrası dönemde yaşanan gelişmeler, Türkiye’nin stratejik değerinin belirli bir tehdide değil, bulunduğu coğrafyanın kalıcı jeopolitiğine dayandığını ortaya koymuştur. Yaklaşan NATO Liderler Zirvesi de bu tarihsel sürekliliğin güncel yansımalarının değerlendirileceği önemli platformlardan biri niteliğindedir. Türkiye’nin zirvede dile getireceği öncelikler, yalnızca mevcut krizlere verilen kısa vadeli tepkiler değil; iki yüzyılı aşan güvenlik tecrübesinin günümüz şartlarına uyarlanmış doğal uzantısı olarak değerlendirilmelidir.

IV. Yaklaşan NATO Liderler Zirvesi Bağlamında Türkiye’nin Stratejik Öncelikleri

Yaklaşan NATO Liderler Zirvesi, Türkiye açısından yalnızca mevcut güvenlik sorunlarının değerlendirileceği bir toplantı değil, aynı zamanda değişen bölgesel güvenlik ortamında ulusal önceliklerin müttefiklerle paylaşılacağı önemli bir platformdur. Türkiye’nin zirvede öne çıkaracağı başlıklar; Karadeniz ve Güney Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Levant ile NATO’nun kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi olmak üzere üç temel eksende değerlendirilebilir.

Karadeniz ve Güney Kafkasya

Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında Karadeniz, Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisinin en hassas bölgelerinden biri hâline gelmiştir. Deniz ulaştırmasının güvenliği, enerji nakil hatlarının korunması ve artan askerî hareketlilik, Türkiye’nin güvenlik algısını doğrudan etkilemektedir. Son dönemde Türk ticaret gemilerine yönelik saldırılar ile Azerbaycan’dan Türkiye’ye dönüş görevi sırasında Gürcistan’da meydana gelen Türk askerî nakliye uçağı kazası, Karadeniz-Kafkasya hattındaki güvenlik risklerinin Türkiye açısından daha yakından değerlendirilmesine yol açmıştır. Her ne kadar bu olayların nedenleri farklı değerlendirmelere konu olsa da, ortaya çıkan tablo Türkiye’nin bölgeye ilişkin tehdit algısını güçlendirmiştir.

Karadeniz güvenliği, Türkiye açısından Güney Kafkasya’dan ayrı düşünülemez. Ermenistan ile yürütülen normalleşme süreci ve Zengezur Koridoru’nun açılması ihtimali, Türkiye’nin Azerbaycan ve Türk dünyasıyla kara bağlantısını güçlendirecek, enerji ve ulaştırma koridorlarına yeni bir stratejik boyut kazandıracaktır. Bununla birlikte bu gelişme, İran ve Rusya’nın bölgesel dengelerini de etkileme potansiyeline sahiptir. Bu nedenle Türkiye’nin, Karadeniz’in güvenliği kadar Güney Kafkasya’da ulaştırma ve enerji koridorlarının güvenliğine yönelik uluslararası desteği de öncelikli gündem maddeleri arasında değerlendirmesi beklenebilir.

Doğu Akdeniz ve Levant

Türkiye açısından Doğu Akdeniz; enerji kaynakları, deniz yetki alanları ve Kıbrıs meselesinin kesiştiği stratejik bir güvenlik havzasıdır. Ankara, Kıbrıs Türk halkının adanın doğal kaynakları üzerinde eşit haklara sahip olduğu tezini sürdürmekte ve bu haklar gözetilmeden oluşturulacak herhangi bir enerji düzeninin kalıcı istikrar sağlayamayacağını savunmaktadır.

Doğu Akdeniz güvenliği, Gazze ve Suriye’deki gelişmelerden bağımsız değerlendirilemez. Gazze’de yaşanan insani kriz ile yeniden yapılanma süreci, bölgesel istikrar açısından önem taşırken; Suriye’nin toprak bütünlüğünün korunması ve ülkenin güneyindeki istikrarsızlığın giderilmesi de Türkiye’nin güvenlik öncelikleri arasında yer almaktadır. Bu çerçevede Türkiye’nin, Gazze’nin yeniden imarına yönelik uluslararası çabaların desteklenmesini, insani yardım mekanizmalarının güçlendirilmesini ve Suriye’de bölgesel istikrarı destekleyen ortak politikaların geliştirilmesini gündeme getirmesi muhtemeldir.

NATO’nun Kurumsal Kapasitesinin Güçlendirilmesi

Bölgesel krizlerin yanı sıra hibrit tehditler, siber saldırılar, kritik altyapının korunması ve deniz güvenliği gibi yeni riskler, NATO’nun kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu kapsamda Türkiye; istihbarat paylaşımının geliştirilmesi, savunma sanayii alanındaki iş birliklerinin artırılması, teknoloji transferinin teşvik edilmesi ve NATO’nun güneydoğu kanadına yönelik planlamaların güçlendirilmesini destekleyebilir.

Irak’taki güvenlik meseleleri büyük ölçüde Türkiye ile Irak arasında yürütülen ikili mekanizmalar çerçevesinde ele alınmaktadır. Yıllardan beri Türkiye Irak konusunu uluslararası arenadan uzak tutmuş ve burada bir hareket serbestiyesi kazanmıştır. Benzer şekilde Ege Denizi’nde Türkiye ile Yunanistan arasında sürdürülen diyalog süreci dikkate alındığında krizin soğutulması Türkiye’nin lehinedir zira zamanla Türkiye güçlenmekte Yunanistan ittifak arayışlarında tavizler vermektedir. bu iki başlığın zirvenin temel gündem maddeleri arasında yer alması beklenmemektedir.

Sonuç olarak Türkiye’nin yaklaşan NATO Liderler Zirvesi’nde ön plana çıkaracağı başlıklar, yeni kriz alanları oluşturmayı değil; Karadeniz’den Doğu Akdeniz’e uzanan güvenlik kuşağının güçlendirilmesini hedeflemektedir. Bu yaklaşım, yalnızca Türkiye’nin ulusal güvenliğine değil, NATO’nun kolektif savunma kapasitesine de katkı sağlayabilecek bütüncül bir stratejik perspektif sunmaktadır.

Sonuç Yerine

Türkiye’nin NATO içerisindeki stratejik konumu, yalnızca 1952 yılında başlayan bir ittifak ilişkisinin sonucu değildir. Bu konum, II. Mahmut döneminden itibaren şekillenen ve yaklaşık iki yüzyıldır jeopolitiğin yön verdiği güvenlik anlayışının kurumsal devamıdır. Bugün Balkanlar, Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’nun kesişim noktasında bulunan Türkiye, yalnızca NATO’nun güvenliğine katkı sunan bir müttefik değil, aynı zamanda İttifak’ın güneydoğu kanadının güvenliği ve Avrupa-Atlantik istikrarı açısından vazgeçilmez bir stratejik aktördür. Bu nedenle Türkiye’nin yaklaşan NATO Liderler Zirvesi’nde dile getireceği önceliklerin önemli ölçüde NATO’nun kolektif güvenlik çıkarlarıyla örtüştüğü değerlendirilebilir. Türkiye’nin bu önceliklerine verilecek destek, yalnızca müttefik dayanışmasının bir göstergesi değil, aynı zamanda İttifak’ın değişen güvenlik ortamına uyum sağlama kapasitesini güçlendirecek stratejik bir tercih olacaktır.