Peki, “Osmanlı Türkçesi” veya bazılarının “Arap alfabesi” diyerek ötekileştirdiği bu yazı bizim neyimiz olur?

Türkler Müslüman olduktan sonra Kur’an-ı Kerim’in kelimeleriyle konuşmaya, onun yazısıyla yazmaya başlamış ve bunu yaklaşık bin yıl boyunca sürdürmüştür. Tanzimat ve bilhassa Cumhuriyet sonrasında “Osmanlıca”; hatta bugün kimileri tarafından “Arapça” veya “Arap alfabesi” denilerek ötekileştirilen dilin Osmanlı’daki adı “lisân-ı Türkî”, yazının adı ise “hatt-ı Türkî” ya da “Kur’an alfabesi” idi. Atalarımız, Arapların diline veya alfabesine hayranlıklarından değil; hayatlarının merkezine koydukları Kur’an-ı Kerim’in nazil olduğu dil olması, ayet ve hadislerin bu yazıyla kaydedilmiş bulunması sebebiyle bu yazıya kıymet vermişlerdir. Milletimizin hayatında Kur’an-ı Kerim’in yerini Yunus Emre ne güzel ifade etmiştir:

> “Her kim Kur’an’ı bilmedi / Sanki cihana gelmedi / Derdine derman bulmadı…”

Öte yandan Kur’an yazısı, Yavuz Sultan Selim’in Mısır’ı fethini müteakip Türklerin elinde ve Türkler vasıtasıyla gelişmiştir. Türk hattatları bu yazıyı kendilerine mahsus üsluplarla tezyin ederek milletimize mal etmişlerdir. XVII. yüzyılda Türk hattatların kalemleriyle gelişen yazı çeşitlerinin sayısı otuza ulaşmıştır. En meşhur hattatlarımızdan Şeyh Hamdullah Efendi (ö. 1530) ve Hafız Osman (ö. 1698), yazılarıyla İslam aleminde daima başköşeyi tutmuş, eserleri asırlarca örnek alınmıştır. Rik’a, sülüs, nesih ve divânî gibi yazı türleri büyük ölçüde Türk hattatlarının kaleminden çıkmıştır. Nitekim bugün Arap dünyasında da günlük hayatta, eğitimde ve basında yaygın olarak kullanılan rik’a, nesih ve sülüs yazıları, Türk hattatlarının eseridir. Öte yandan Kur’an-ı Kerim’in Hz. Osman imlasına uygun olarak Türk hattıyla yazılması da şer’î bir vecibe olarak görülmüştür. Özetle bugün “Arap alfabesi” veya “Osmanlıca” diye ötekileştirilen, hatta zaman zaman nefretle karşılanan yazı; büyük ölçüde Türklerin, atalarımızın emeğinin mahsulüdür.

Malumdur ki İstiklâl Marşı, millî şairimiz tarafından Osmanlı Türkçesiyle yazılmış, 1928’e kadar da bu şekilde yazılmaya devam etmiştir. İlk defa 1927’de yayımlanan Nutuk ve Gençliğe Hitabe de Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış ve basılmıştır. Harf İnkılabı’ndan sonra bu metinler peyderpey günümüzde kullandığımız Türk alfabesine aktarılmıştır. Örneğin Nutuk, ilk defa 1934 yılında Latinize edilerek basılmıştır; yani yedi yıl boyunca sadece Osmanlı Türkçesi ile okunabilmiştir. Bu metinlerin orijinal dilini ve yazısını bilmek; hem o metinleri daha iyi anlamak hem okurken daha doğru telaffuz etmek hem de tarihimizle irtibat kurmak bakımından bir kayıp değil, önemli bir meziyettir.

Günümüz Türkçesinin yanında, atalarımızın asırlardır yazdığı, kütüphaneler dolusu eser telif ettiği ve İstiklâl Marşı’nın orijinal haliyle yazıldığı klasik Osmanlı Türkçesine gençlerin dikkatini çekmek maksadıyla, marşımızı güzel okuyan öğrenciyi böyle bir tablo ile ödüllendiren Kaymakam Bey, son derece isabetli bir hediye tercihinde bulunmuş ve takdiri hak etmiştir. Bazılarının dile getirdiği gibi Mehmet Âkif fotoğrafı hediye etmesi de elbette mümkündü; ancak bu, şimdiki kadar isabetli bir tercih olmazdı. Zira Âkif’in kendisi bile “İstiklâl Marşı benim değil, milletimin eseridir,” diyerek marşı Safahat isimli eserine almamış, şahsını İstiklâl Marşı’nın önüne geçirmemiştir.

Elbette herkesin dinî tercih ve hassasiyetleri kendi hür iradesinin bir sonucudur ve saygındır. İnanç özgürlüğü konusunda kullara düşen de saygı duymaktır. Ancak meseleye ortak millî kültür açısından bakıldığında, atalarımızın asırlar boyunca kullandığı dile ve yazıya bunca yabancılaşmak kolay anlaşılır bir durum değildir. Yunus Emre’den Karacaoğlan’a, Fuzûlî’den Şeyh Gâlib’e kadar en büyük edebiyatçılarımız, şairlerimiz ve âlimlerimiz eserlerini bu yazıyla kaleme almışlardır. Kütüphanelerimiz onların eserleriyle doludur; camilerden külliyelere kadar hemen bütün tarihî eserlerimiz bu yazılarla tezyin edilmiş, kitabeleri bu yazıyla yazılmıştır; mezar taşlarımız bu alfabeyle nakşedilmiştir. Şu halde aynı mantıkla, bütün bu tarihî mirasımızı “Arapça propagandasına sebep oluyor” diye reddedip yok mu sayacağız?

Maalesef bir kesimde Kur’an yazısına, kelimelerine ve İslam kültürüne karşı duyulan bu alerjinin çok azı bile; kendilerine karşı İstiklâl Harbi verdiğimiz İngilizlerin, Fransızların veya Batılı emperyalistlerin diline ve kültürüne karşı duyulmaz. Mesela milli bayramlarımızda Batı’nın popüler müzikleriyle yapılan etkinliklere veya Batı kültürünün örf ve adetleriyle harmanlanmış yılbaşı kutlamalarına aynı kesimin hiçbir itirazı yoktur. Nitekim bazı özel okullarda İstiklâl Marşı’nın İngilizce tercümesinin okunması hiç mesele edilmemiştir. Açıktır ki buradaki tepki, milletimizin bin yıldır yazdığı Kur’an yazısına ve İslam kültürünedir. Hâlbuki biz bu toprakları İslam davasıyla, gaza ruhuyla canlarını feda eden şehitlerin ve gazilerin fedakârlıklarıyla vatan kıldık.

Sonuç itibarıyla, bizi millet; topraklarımızı vatan kılan ortak tarihî ve kültürel değerlerimize yönelik bu hoyratlık, her şeyden evvel atalarımıza karşı nankörlük, millî varlığımız açısından da bir tehdittir. İstiklâl Marşı’nda da ifade edildiği gibi:

“Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı,
Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.”

Şâirliği, heccavlığı ve nüktedanlığı o kadar öndeydi ki ismi anıldığında beşerin aklına mesleği olan eczacılık gelmezdi. Herkes kendisinin eczacı olduğunu bilir ama ilk anda zihinlerde bir “eczacı” imajı uyanmazdı. Belki de sadece tek alâkası eczacılık olan meslektaşlarının gözünde yaşıyordu o kimliğiyle. Cemiyetse onu daha çok yukarıda zikrettiğim özellikleriyle tanırdı. Zîrâ sahip olduğu o nitelikler, şahsiyetindeki hâkim unsurlardı.

Bu yönden kendisini en iyi açıklayacak mefhumun sosyolojideki “anahtar rol” kavramı olduğunu düşünüyorum. Mutlaka her insanın yaşadığı toplumda oynadığı birden fazla rol vardır. O rollerden birinin diğerlerine göre daha baskın olması ise ona toplumda sahip olduğu statüyü kazandırır. Herkes gibi Memduh Ağabeyin de içinde yaşadığı toplumda oynadığı birden fazla rol vardı. Ama anahtar rolü bir kültür ve sanat adamı olarak oynadığı roldü. Hayatını eczacılıktan kazanmasına rağmen, toplum onu daha ziyâde bir şâir ve edip olarak görüyor, kendisine o pencereden bakıyordu. Bizim de kendisine yakın olduğumuz pencere oydu. Onu hep mesleğini icrâ ettiği Üsküdar’daki mekânında ziyaret etmeme rağmen, o kapıdan geçerken hiçbir zaman bir eczaneye giriyormuşum hissine sahip olmadım. Zaten muhiplerinin gözünde de orası bir ticarethaneden öte, bir gönül adamının açık adresi ve ziyaret mekânıydı.

Nâdânlar eder sohbet-i nâdânla telezzüz;
Dîvânelerin hemdemi dîvâne gerektir

demiş Ziya Paşamız. Nitekim ne zaman hâlinden anlayan bir ehl-i dil yanına uğrasa masa başında üç-beş kelâm ettikten sonra koluna girer ve onu yakınlardaki bir kafeye götürüp ikramda bulunurdu. Gönül ne kahve ister ne kahvehane, gönül muhabbet ister kahve bahane… demiş atalarımız. Kahve eşliğinde o demler tadına doyulmaz bir sohbet ziyafetiyle renklenirdi. Gün içinde verdiği bu kısa molalar onun için de bir tazelenme imkânıydı. Ticaretin sığlığı ve hayatın keşmekeşinden kaçarak gönül iklimine yol bulduğu demlerdi. Mesleğini maîşetini temin etmek için yapıyordu. Yoksa o bir tüccar değil, bir sohbet ve gönül adamıydı. Parayı sevdiğine, bizâtihi paranın kendisine talip olduğuna hiç şâhit olmadım. Onun bütün heves ve meyli gençlik yıllarından itibaren âşinâsı olup tozunu içine çektiği sohbet ortamlarınaydı.

2008-2010 yılları arasında evimde sohbet toplantıları düzenliyordum. Seçkin bir arkadaş grubumuz vardı. Bir akşam evimde kendisini de konuk etmiştim. Mahfûzatında olanları bir sebil misâli dağıtmaktan haz duyardı. O gece de her zamanki cömertliğiyle eteğindeki taşı dökmüş, gönlünden nefesine yol bulanları kayıtsız-şartsız çevresindekilere ikram etmişti.

Sohbet başlamadan evvel bir ara baş başa kalmıştık. O zaman bana; “Eğer babamdan bana bir servet kalsaydı, bu işi yapmazdım. Bütün vaktimi ilim-kültür-sanata harcardım. O serveti de tedârikli kullanırdım ki hiç bitmesin, bana hep yetsin. Ama öyle bir lüksümüz yok. O yüzden de hayatımızın sonuna kadar bu işi yapmak zorundayız.” demişti. Bu sözler bile onun gerçek sevdâsının ne olduğunu ne için yaşadığını gösteriyordu.

Çelebi şahsiyeti ve cana yakın tavrıyla dostları nezdinde bir yıldızdı Memduh Ağabey. Ne zaman karşılaşsak aramızdaki yaş farkına rağmen bana hep; “Nasılsın arkadaşım?” diye hitap ederdi. Yakınlarımdan birinin vefatını duysa mutlaka arar ve başsağlığı dilerdi.

Muhatabını incitmeden onun özel hayatına girip anlamlı dokunuşlar yapabilen âdemoğlunun seciyesi yüksektir. Memduh Ağabey de o âdemlerdendi. Vereceğim şu örnek kendisinin bu husûsiyetini çok güzel bir şekilde yansıtır: Dünya evine girmeden az evvel validem vefat etmişti. Evlendikten kısa bir süre sonra da pederim kalçasını kırmıştı. Tek evlât olduğum için bütün sorumluluk üzerimdeydi. O günlerden birinde yine yanına uğramıştım ki söz arasında birden bana; “Biliyor musun, bu evlilik tam zamanında gerçekleşti. Sen babana bakıyorsun, hanım da sana destek oluyor.” dedi. Güzel, gönül okşayıcı, ârifâne bir dokunuştu bu. Muhatabını anlayan insanın söyleyeceği sözdü. Hâfızama kazınan o anı hiç unutmadım.

Yazının girişinde de ifade ettiğim gibi nüktedan bir insan, mâhir bir heccavdı Memduh Ağabey. Her iki hünerinin muhassalası olan hicivleriyse ona Nef’î ile Neyzen’in vârisi olma imtiyazını kazandıracak evsâftaydı. O hususiyetini de yalnızca ulema ve üdebanın olduğu meclislerde değil, yeri geldiğinde ümeranın huzurunda da sergilemekten imtinâ etmezdi. Tabiî günümüzde örneklerine mebzul miktarda tesadüf ettiğimiz her tür müptezellikten uzak, kendisine has bir ölçü ve necâbet içinde…

13 Haziran 2008 akşamı Bağlarbaşı Kültür Merkezi’nde ölümünün yirmi birinci yıldönümünde Cemil Meriç için güzel bir anma toplantısı düzenlenmişti. Büyük ve hayli kalabalık olan toplantıya başbakan da teşrif etmişti. Memduh Ağabey de programın bir yerinde mûsikî icrâ edecekti. Sahneye çıktı ve icrâdan evvel, belki de o günlerde Anayasa Mahkemesinin açtığı parti kapatma davasından dolayı hayli gerilmiş olan ortamı da bir nebze olsun yumuşatmak adına merhum Nejat Muallimoğlu’nun Politikada Nükte isimli kitabının önsözünde geçen şu anekdotunu nakletti:

Amerikan Yüksek Mahkemesinin baş hâkimlerinden John Marshall, bir gün kitaplığındaki merdivene tırmanır. O yıllarda epey yaşlı ve hâlsiz olan hâkim, en üst rafta bulunan bir kitabı çeker. Çekmesiyle beraber raftaki bütün kitaplar üzerine devrilir ve kendini birden yerde bulur. Gürültüyü işiten hizmetçisi telâş içinde koşar ve hâkimi yerde, etrafa dağılmış kitapların arasında ağrıyan yerlerini kahkahalar içinde ovalarken bulur. Hâkim Marshall, hayret ve şaşkınlık içindeki kadına şöyle der: “Böyle olacağı belliydi. Yıllarca ben kanunları çiğnedim, şimdi de kanunlar benden öç alıyor, beni çiğniyor.”

Memduh Ağabeyin sözü biter bitmez, müthiş bir kahkaha ve alkış tufanı koptu. Yerinde ve zamanında söylenmiş bir sözün, zarif ve latif bir dokunuşun etkisiydi bu hiç şüphesiz. Salon âdeta yıkılıyordu.

Önde oturup arkası dönük olan zevâtı biz göremiyorduk. Ama kendisi bulunduğu yerden protokoldeki herkesi görüyordu. Daha sonraki ilk görüşmemizde bana, nükteyi anlayan başbakanın kendisine bakarak mânîdar bir tebessüm fırlattığını söylemişti. Yaşanmış bir hikâyeden alınan bu sözler, o günlerde devam eden kapatma davasına yönelik güzel bir mesaj, anlamlı bir göndermeydi.

Şahsiyetiyle Üsküdar’a mâl olmuş bir insandı. Câmianın büyüklerinden olup aileden de Üsküdarlı olan mütefekkir ve mutasavvıf Ahmet Yüksel Özemre Beyefendi Memduh Ağabeyin ufulünden yaklaşık on yıl kadar önce âhirete hicret etmişti. Takip eden günlerde şöyle denildiğini hatırlıyorum: “Özemre, bir kültür ve edebiyat muhîti olan Üsküdar’ın bu vasfını kendi şahsında çok güzel bir şekilde temsil ediyordu. Ölümüyle birlikte bayrağı Memduh Bey devraldı.”

Memduh Ağabey aynı zamanda dikkatli bir seyyahtı da. Gezmeyi, görmeyi seviyordu. Özellikle de son yıllarında pek çok memleketi gezmişti. Doğuştan şâir olduğu için de ilham perisi onu gittiği yerlerde de yalnız bırakmıyordu.

Aşağıdaki dörtlük, Selânik’in elimizden çıkışının yüzüncü (2012) yılında hanımefendisiyle birlikte Selânik’i ziyaret eden Memduh Ağabey tarafından Beyaz Kule’nin gölgesinde kaleme alınmıştır. Her mısraı buram buram melâl kokan şu dizeler, hem bir Rumelili olarak gönlündeki dâüssılayı yansıtır hem de onun bir “şâir-i mâderzâd” olduğunu gösterir.

Kederle, yüz sene geçmiş, bu yerden ayrılalı,
Sükûn içinde deniz, paylaşır melâlimizi
Güzelliğiyle, vakarıyla süslüyor hâlâ,
Beyaz Kule’yle Selânik bugün hayâlimizî… **

Kendisini vefatından yaklaşık on sekiz yıl kadar önce o yıllarda müdâvimi olduğum Beşiktaş’taki bir kitabevine gidip gelirken tanımıştım. Dostluğumuzsa ağırlıklı olarak mekânının bulunduğu Üsküdar çevresinde gelişti. Emaneti teslim ettiği güne kadar da devam etti. Kaybolan coğrafyaların hicrânıyla sanatına hâkim o melâl duygusu, her ne zaman oralardan geçsem, alışamadığım bir kaybın hüznüyle artık beni de kendisine râm ediyor. Nasıl geçtiğine bir türlü akıl erdiremediğimiz zamansa, coşkun koca bir sel gibi hızla akıyor.  Mâzîye dönüp şöyle bir bakınca ancak, bazı şeylerin farkına varabiliyoruz. Hayatımızın en kesin hakikati olan ölüm, onu bizden ayıralı altı yıl olmuş meğerse. Şaşmamak elde değil…  Kendisinden dâima muhabbet ve samimiyet gördüğüm muhterem ağabeyime rahmet ve mağfiret niyâz ediyor, muhibbi olduğu ve derin muhabbet beslediği Efendimizle ehl-i beytine âlem-i mânâda komşu olmasını diliyorum. Mekânı cennet olsun.

* Bu yazı Ocak 2025’te yayımlanan Tuna’dan Boğaziçi’ne Bir Ses: Memduh Cumhur kitabından alınmıştır.

** Selânik’e ilişkin bu dörtlüğü ilk okuduğumda mest olmuştum. O yüzden de hemen kaydettim. Fakat nasıl olduysa daha sonra onu bulamadım. Bunun üzerine Memduh Ağabey’i arayıp istedim. O da bana: “Bende de yok arkadaşım! İlham gelince yazıp Facebook’ta paylaşmıştım. Ama şimdi elimin altında değil. Eğer biri bana onun bir mısraını hatırlatsa, gerisini çıkarırım.” demişti. Tuna’yla Hasbihal isimli eserinde de yoktu o dörtlük. Sanal ortamda kaybolmuştu maalesef. Vefatından sonra da hep bir yerlerden çıkmasını bekledim. Aklıma geldikçe de onu nerelerde bulabileceğimi düşündüm. Geçen sene bilgisayarımdaki bir klasörün içinde karşıma çıktı. Çok sevinmiştim. Kaybolmaması, kitaplarının yeni baskısında yer alması için de bilâhare götürüp muhterem refîkası Selman Yenge’ye teslim ettim. Böyle bir şeye vesile olmaktan dolayı duyduğum mutluluğu ise kelimelerle anlatamam.

Yaşam tarihinin devasa kronolojisinde sadece bir adım olan 2022 yılı, dünya insanları için önemli olaylara şahit olurken tarihin fevkalade akışı içerisinde sıradan bir adımdı. Her yıl olduğu gibi bazı Afrika ülkelerinde darbeler oldu, Oscar töreni olaylı geçti, Akdeniz yine mültecilere mezar oldu, İsrail terör devleti yine Mescid-i Aksa’ya girdi, Kraliçe öldü, Arjantin dünya kupasını aldı ve İsmail Özen’in kaleminden Karlı Bir gece Vakti romanı çıktı.

Aslında gecikmiş bir romandı. İsmail Özen’i biz öyküleriyle tanıyoruz. Günler Ne Kadar Kısaldı ve Babamın Şarkısı adlı kitaplarda topladığı öyküleri okuyucudan tam not almıştı. Bir roman beklentisine karşı koyamayan yazar, uzun meşakkatli, stresli ve endişeli bir yolculuğa çıkmak için kolları sıvayalı tam üç yıl oldu.

İçinden üç roman daha çıkacak müsveddeler, araştırmalar ve geçen yılların ardından Karlı Bir Gece Vakti artık elimizde.

Roman aslında bir aşk romanı. Derin, içsel diyaloglarla örülmüş, içinde psikoloji, fikri mücadele, eylem ve hayli kitap barındıran bir aşk romanı. Romanın kapağı, ismi ve başlangıcı ise bizleri 28 Şubat sürecinin zorlu zamanlarına götürdüğünden bir 28 Şubat romanı izlenimi doğuruyor. Ancak romanda yol almaya başladığınızda roman, okuyucuyu farklı bir iklime taşıyor. Tamam 28 Şubat anlatımı var elbette ancak müellif roman için “28 Şubat atmosferinde geçiyor” diyor. 28 Şubat atmosferinde geçen bir aşk romanı daha doğru bir tanımlama olacaktır.

Romanın epigrafları özenle seçilmiş ve düşünülmüş. Her epigrafta döneme dair bir izdüşümü yakalıyoruz. Roman tekniklerinin titizlikle uygulanmış olduğu da göze çarpıyor. İyi bir öykü yazarı olduğunu bildiğimiz yazardan çıkacak romanın kalitesini az çok tahmin edebiliyoruz elbette ama yine de bir merak, bir ilk heyecanla acaba romanda da o başarıyı yakalayacak mı yoksa bir bocalamayla erken veda mı edecek diye de düşünmedik değil. Tüm bu bekleyişin ardından Karlı Bir Gece Vaktini elimize alıp okuduğumuzda oldukça profesyonel bir anlatımla başarılı bir roman yazımını görmüş olduk.

Şimdi burada roman teknikleri ve bu tekniklerin ustaca kullanıldığından bahsetmeden bir okuyucu için en önemli olan hususa ve benim de en çok dikkatimi çeken kısma geliyoruz.

Açık konuşmak gerekirse ben romanı ilk elime aldığımda bir tarihi dönemin anlatıldığını sanarak biraz sıkılgan yaklaşmıştım. Bir akşam eve erken giderek kendimi kütüphanemde yalnızlaştırarak ilk sayfayı okumaya başladım. Gecenin sonunda kitap bitmişti. İşte bir okuyucu için en önemli olan budur. Akıcılık. Yazar bunu tam anlamıyla başarmış. Romanın akıcılığı ve sizi farklı bir iklime taşıyıp orada, kendi dünyasında sizi alıkoyup romanın büyüsünden çıkarmaması okuyucu için kıymetli bir hazine olurken müellif için ise tarifsiz mutluluk demek olacaktır sanırım. Bunu sağlamak elbette zor. Binlerce okunmuş kitap, yılları alan meşguliyet, baş ağrıları, binlerce sayfa müsvedde, dünya edebiyatının tüm roman örnekleri ve damıtılmış bir roman.

Kendinizi sıkılgan bir tarih anlatımıyla bulmuyorsunuz. Sığ, basit vıcık vıcık bir aşka romanıyla da karşılaşmıyorsunuz. Romanın o akıcı dilinde nahif, kibar, göze batmayan ama oldukça derin insanın kimyasını değiştiren bir aşkı okurken dönemsel bir tarih anlatımını, dönemin söylemlerini, bilgiyi, o atmosferi, zamanı ve mekanı yakalıyorsunuz.

Romanda dikkatimi çeken aslında yazarında gayet başarılı bir şekilde uyguladığı mekan kavramının yer alması. Roman Konya, Ankara ve İzmir’de geçiyor çoğunlukla. Örneğin Konya’da geçen kısımları anlatırken mekanın tasviri ve o dönemdeki yapısı ve isimleriyle anlatımı, sokak isimleri, minibüs hatları, çarşıdaki o dönemdeki yer alan dükkanlar filan sizi o zamana ve mekana taşıyor. Her romancının, romanına işlediği bir anlatım kimliği vardır. Peyami Safa dediğimizde tasvir deriz. Tolstoy dediğimizde felsefeyi görürüz. Dostoyevski dediğimizde yalın anlatımla yakaladığı o derinlikli psikolojiyi görürüz. İsmail Özen’de ben kusursuz bir mekan anlatımını gördüm.

Bir romancı tasviri iyi bilmeli daha iyi bir romancı ise tasvirde nerede duracağını bilmeli. Romanda tasvirler yerli yerinde ve abartıdan kaçınılmış sıkmayan bir tasvir. Tasvir elbette romanın şiarındandır lakin işin gerçeği ben abartılı tasvirleri sevmem ve insanı sıkan bir mengeneye benzetirim. Seni zoraki bir odaya sokar ve orasını sana incelikle detaylarıyla anlatır. Boğulur durursun. Karlı Bir gece Vaktinde yoğun bir tasvir anlatımıyla insanı sıkan bir bölümün olmaması seni ferah bir okumaya götürüyor.

Romanda anlatılan bir detayın ilerleyen bölümlerde şaşırtıcı şekilde refere edilmesi okuyucuyu şaşırtan bir detay olarak saygıyı hak ediyor. Sanırım güçlü anlatım dedikleri şey bu olsa gerek. Bazı aforizmalar ve detayların roman boyunca şaşırtıcı şekilde karşına çıkması, bir zeka sıçramasıyla yazılmış cümleler, romandaki bütüncüllüğün yakalanması oldukça başarılı bir anlatımın olması yazar için başarı, okuyucu için ise keyifli bir yürünecek yol. Bu anlamda Karlı Bir Gece Vakti son zamanlarda okuduğum en akıcı başarılı ve keyifli romandı diyebilirim rahatlıkla.

Eksik yanları var mıydı? Elbette vardı. Hadi biraz da onlardan söz edelim. Kayda değer olmayan ve üstünde durmaya gerek duymadığım tashih hatalarından geçip dikkatimi çeken bir eksikliğe götüreceğim sizi. Roman ince ince dokunmuş bir kilim gibi lakin bir bakıyorsunuz yazar sıkılmış ve hızlandırmış. Elbette romanın doğum sancıları ve emzirilmesiyle geçen yıllar yazarı yormuş olabilir. Defalarca okunmuş değiştirilmiş ifadeler nihayetinde ‘yeter yoksa roman başka şeye dönüşecek’ endişesiyle bir anda bırakılmış olabilir. Bilemiyorum. Ama romanın sonlarının hızlandırılmış bir anlatımda olduğu gözüme çarptı.

İkinci husus, (Spoiler içerir) romanın başkarakterinin hastane süreci bence yazarın modern deyimle şov yapacağı yerdi. Lakin kısaca geçtiğini görüyoruz. Yazar edebiyatı iyi kullanan felsefeyi bilen biri olarak bu kısımda bizleri alıp zamandan mekandan dönemden ve aşktan bağımsız bir derinliğe çekebilir ve bizi orada biraz tutabilirdi. Ama yapmamış. Romanın başkarakteri düşünen, okuyan, hayatı yorumlayan, felsefi bir alt derinliği olan bir adam. Bizleri kendi dünyasına çekebiliyor. Hastane sürecinde ki (bu süreç derin bir yalnızlık ve aşkla yoğrulmuş düşünce ayinleri neticesinde gerçekleşiyor) alt metinler bizlere daha geniş aktarılabilirdi. Bizler okurken bir felsefeyle karşılaşabilir ve başkarakterin kendini arındırma dönemine şahitlik edebilirdik. İşte bu kısım bizi zaten içine çekmiş romandan da uzaklaştırıp aslında kendi dünyamıza veya daha ötelere çekip götürebilir ve sonra tekrar romana oradan da tekrar hayata döndürebilirdi. Bunu neden eksiklik olarak yazdığımı da söyleyeyim. Aslında bakarsanız bir eksiklik olarak görülmeyebilir. Neticede anlatım güzel ve yolu yürümemize izin veriyor. Bizi tökezleten bir durum yok. Böyle de gayet güzel bitirilmiş roman. Ancak yazarın anlatımındaki başarısına ve zihin dünyasının enginliğine baktığımızda yazardan bunu bekliyoruz. “yapma bırakma şimdi burada. Hadi bizi biraz daha derine daldır. Yolu uzat bak ilerisi daha gizemli bir kapıya açılıyor” diyoruz.

Karlı Bir Gece Vakti, bizleri bu kış mevsiminde karlı bir gecede çekip götüren, başka bir iklimle buluşturup sonra kütüphanemize tekrar döndüren oldukça özenle paketlenmiş bir hediye. Geleceğinden emin olduğum bir sonraki romanını bekleten iyi bir iş çıkarmış yazar. Emeğine yüreğine sağlık.

Sezai Karakoç o gün bir aşk şairi, ya da onulmaz aşkın dil sahibi kıldığı bir ozan olmaktan başka bir şey değildi genç bir üniversiteli için. Aşk’ı ya da onun gücünü hafife aldığımız düşünülmesin. Belki de yine bir başka şair ‘’hem ne şair’’ Fuzuli’nin dediği gibi ‘’ aşk imiş her ne var âlemde ilim bir kîl’u kâl imiş ancak ‘’ diyecek cesareti göstermenin gereğine temas etmeyi deneyeceğiz. Mona Roza; şiirden anlamayan bir kişiyi bile sadece mısralarıyla ve içinde ki duyguyla muhatabını şiire, şaire, şairin âşık olduğu şiirini yazdığı kadına bile hatta Aşk’ın bizzat kendisine âşık kılabilecek bir duygu yoğunluğu ve şaheserlik taşımaktadır. İster dünyevi ister insani ya da beşerî aşk deyin ne derseniz deyin bu duygunun her çarpan kalpte mutlaka yaşanması gerektiği düşüncesini yine o şiirden alabilirsiniz.

Sezai Karakoç yazdığı köşe yazılarında, kitaplarında, konferanslarında en çok vurgu yaptığı ‘’Diriliş’’ kavramının da düşünsel kuluçkasını ‘’ Aşk ‘’ duygusunun ana rahiminde olgunlaştırmış ve öylece belli sancılardan sonra dünyaya getirmiş gibidir. O bu kavramın hem anası hem babası hem de ebesi olmuş bir bireysel devlet gibi ömrü boyunca onu her türlü kirden korumuş ve bu ilkenin insanının dirilişinin ancak bu aşkla olacağına olan inancını her fırsatta dile getirmiştir. Ne felsefe ne tarih ne siyasi akışlar onun bu idealine doğru yürüyüşüne, tüm toplumu hatta İslam milletini diriliş kavramının kendi içinde ki aşkının neticesinde olacağına inancını kaybetmesine sebep olamamış bilakis gün geçtikçe hem dirilişe hem onun kaynağı olan Aşk’a olan inancı her geçen gün artmıştır. İmanın zirvesinde ki gönlüne aşkın tecellisi fikrinin dehasındaki şavkı parlatmıştır. 

Elli yıl önce yazdığı yazılarında hayalini kurduğu, hayatıyla fiilen kurmaya çalıştığı diriliş neslinin inancı, fikri, kendi değerlerini merkeze alan adanmışlığı hep o aşktandı. Öyle bir aşk ki bir edebiyatçı olarak Yitik Cennet ismiyle kaleme aldığı Yusuf Suresi anlatısı bir de onun kaleminden okunmadan sanki asla tam anlaşılamayacak gibi hissettirecektir. Yetmiş yıl önce yazdığı köşe yazılarında geleceğin hususiyetle diriliş neslinin sevk idare edeceği dünyanın nasıl olacağına dair öngörüsel kalem oynatmaları tam isabetle aşkın bir ufkun mümin ferasetiyle ele alındığını gözler önüne serecektir. İslam medeniyeti ve İslam düşüncesinin karşısında yer alan her ne kadar dünya görüşü ve fikir akımı varsa her birine tam bir vukûfiyetle hâkim, felsefe hocalarına ders verecek kadar gelecekte ne olacağına dair buna karşın Müslümanların neler yapması gerektiğine dair görüşler, öneriler ve nasihatler. 

O bir edip, aşk ve fikir adamı, şair, fikir ve bir düşünce ideologu olarak uzun ömürlü ama ömründen çok daha uzun sürelerce ileriye bakan çağdaş derviş diyebileceğimiz modern dönemin zahit bir diriliş mücahidi, kahraman bir cengâver gibi batıla kılıç sallayan sahabe ahlakının son temsilcisi değerimizdi. Eserleri ve hayatı hep göz önündeydi ama hep arka sıralara itilmiş ve özellikle hâkim odaklarca tümüyle yok sayılmış tüm değerlerimiz gibi yine kendi emekleriyle inşa ettiği diriliş neslinin şehadeti ve gözyaşlarıyla uğurlanmıştı. Rabbine yolculuğu hayatı boyunca sakındığı dünyevi şatafatın tamamından arınmış bir şekilde gerçekleşince de umudunun, duasının karşılık bulduğunu düşündürmüş kalabalık ve sessiz bir hüznün ısmarlamasıyla rabbine uğurlanmıştı.

Mekânı nur içre olsun. Sadaka-i cariyesi olan eserleri kabrini aydınlık eylesin. En sevdiği ile buluşması bereketli olsun…

– Sezai Karakoç’un Düşünce Ufukları kitabınız nasıl doğdu? Söyleşimize kitabın doğuş hikâyesiyle başlayalım isterseniz.

– Önce kitap okuma yöntemimden söz edeyim. Yıllardır sürdürdüğüm üç basamaklı bir okuma yöntemim var. Birinci basamakta okumam gereken yeni aldığım kitaplar yer alır. İkinci basamakta önemsediğim bazı yazarların bütün eserlerini sırayla, külliyat hâlinde okurum. Üçüncü basamakta üzerinde çalıştığım konuyla ilgili kitaplar bulunur. Yaş ilerledikçe birinci basamaktakilere ayırdığım zaman azaldı. Üçüncü basamaktakiler bugüne kadar her zaman ağırlığını ve yerini korumuştur. Son yıllarda külliyat hâlinde okumalara ağırlık vermeye başladım.

Külliyat hâlinde okuduğum yazarlar iki elin parmaklarını geçmez. Bunlardan bazılarını sadece bir kez okumakla yetinmişimdir. Sezai Karakoç gibi bazılarını ise birkaç kez okuma ihtiyacı hissetmişimdir. Külliyat hâlinde okuduğum yazarların bir kitabı her zaman çantamda, masamın üzerinde yani elimin altındadır. Bazen bir makale okur kapatırım. Aradan belli bir zaman geçer bir veya iki makale daha okurum. O anda konuştuğum uygun olan her kişiyle okuduğumu paylaşır, tartışır ve yeniden yorumlarım. Külliyat hâlinde okuduğum bazı yazarlar benim için gerçekten bir hazine hükmündedir. Doğrudan veya dolaylı güncel meselelere ışık tutarlar. İşte Sezai Karakoç’u bu şekilde okurken Sütun’da Anayasa Mahkemesiyle ilgili, Kıbrıs ve Afrika’yla ilgili ilginç yorumlara rastladım. Bunlar üzerinde düşünmeye, akıl yürütmeye başladım. Üstadın beslendiği kaynaklar, yöntemi ve üslûbunu anlamaya çalışırken konu kafamda şekillenmeye başladı. Sezai Karakoç’un ileriye bakan yönü, düşünce ufukları, düşünce karakteri ve öngörüleri üzerine bir şeyler yazmaya karar verdim. Şiiri hakkında yazmıştım ama düşüncesi üzerine durmamıştım. Şimdi anlıyorum ki üstadın şiirine verdiğimiz değeri düşüncesinden esirgeyerek ona haksızlık etmişiz. Benim gözümde mütefekkir Sezai Karakoç, şair Sezai Karakoç’tan daha büyüktür artık. Sütun’u okumayı bıraktım, tekrar başa döndüm; ilk kitaptan, Ruhun Dirilişi’nden yeniden başladım. Bu gözle Sezai Karakoç’un bütün kitaplarını yavaş yavaş ve üzerinde dura dura tekrar okudum. Aldığım notları kendi içinde gruplandırdım ve oturup yazmaya başladım. Önemli bulduğum bazı tespit ve öngörülerini arkadaşlarımla paylaşıp tartıştım. Bu paylaşımlardan birinde aziz dostum Şaban Abak, kitaplar yetmez, üstadın konuşmalarını da dinlemelisin dedi. Üstadın konuşmalara verdiği önemi bizzat onun sözleriyle aktardı. Bir iki seçme konuşmayı dinlemeye karar verdim. Dinledikçe bir hazinenin içine düştüğümü anladım. Bu defa onları da sırayla dinledim. Yüce Diriliş Partisinin internet sitesinde yer alan 198 konuşmayı (toplam 250 saat civarında) dikkatle ve notlar alarak dinledim. Konuşmaları dinlemek çok yorucu oldu, kimisi sağlıklı kaydedilmemişti. Günde üç dört konuşma ancak dinleyebiliyordum. Kulaklıkla dinlemek daha yorucuydu. Sabah namazının akabinde dinlemeye başlıyordum. Bu iş aylarca sürdü. Farklılıkları, istikrarı varsa çelişkileri tespit edebilmek için bazen okuduğum yazıları tekrar okumak ve bazı konuşmaları ikinci defa dinlemek zorunda kaldım. Sonra Yüce Diriliş Partisinin internet sitesindeki bütün metinleri; basın bildirileri, mesajlar ve mektupları birer birer okudum. Böylece bir seneye yakın bir zaman Sezai Karakoç’la yatıp kalktım. Salgın döneminde eve kapanma stresi yaşamadım diyebilirim. Yoğun bir meşguliyet içindeydim çünkü. İnanarak, keyif alarak ve öğrenerek çalıştım. Ahmet Hamdi Tanpınar’la ilgili çalışmamdan daha oylumlu bir eser ortaya çıktı. Bunun için ayrıca mutluyum.

– Sezai Karakoç’ta sizi en çok ne şaşırttı?

– Sezai Karakoç’u tekrar okumalarımda her zaman yenilenmişimdir. Bu bazen düşüncede, bazen bakış açısında, bazen de üslûpta olmuştur. Bu defa özel bir dikkatle okuduğum için bazı konularda gerçekten çok farklı buldum onu. Birine kısaca değineyim. Biz Türkler ne deriz; İslâm ülkelerinin liderliği en çok bize yakışır hatta bu bizim hakkımızdır çünkü yiğit düştüğü yerden kalkar. Bunun aksini düşünene rastlamadım. Ancak Sezai Karakoç, Pakistan’ı İslâm ülkelerinin liderliğine daha lâyık görür. Bu, inanılmaz bir şey! Sadece hedefi düşünen, aşağılık kompleksinden uzak, gerçekten Müslümanca bir düşünce. İslâm ülkelerinin hiçbirinde böyle düşünebilen bir aydın olduğunu sanmıyorum. 5 Ocak 2008 tarihli konuşmasında şöyle diyor:

“Pakistan, İslâm ülkelerinin birliğinde birinci derecede rol oynaması gereken ülkedir. Nüfusu, stratejik konumu, nükleer gücü, sömürge dönemi tecrübesi vs. yönünden buna uygundur. Bu bakımdan birinci derecede İslâm birliği önderliği Pakistan’a düşüyor. Bizim ise Osmanlıdan kalan bir miras ve hakkımız var fakat biz, Batıya fazla yaslandığımız için, fazla Batılılaştığımız için bu özelliğimiz körleşmiş. Üstelik nüfusumuz daha az, Batının çok daha gözü önündeyiz, çok fazla kontrolündeyiz, fazla Batılılaşmış bir entelijansiyamız var. Bu sebeplerle objektif bakıldığı zaman bu önderlik, İslâm birliği önderliği Pakistan’a düşüyor. Ne yazık ki Pakistan, konumunu idrak edemedi, bunun önemini düşünemedi. Hâlbuki İslâm birliği önderliğine soyunsaydı içindeki olaylar daha küçülecek, ortadan kalkacaktı. Bir memleket içine kapanırsa içindeki hâdiseler büyür, dışa dönük atılımlar yaparsa bunlar küçülür ve onları daha kolay bastırır.”

Bu sözleri uzun uzun düşündüm. Fikrî ve siyasî bütün bildiklerimi muhasebe ettim. Şöyle bir kanaate vardım: Üstadın dışında önümüze koyduğumuz diğer büyüklerimiz bu temel meselede neden sağlıklı düşünememişler? Sorun nedir ve nerededir? Şüphesiz sorun kendimizdedir. Ufkumuz dar ve düşüncemiz kısırdır. Üstat, Müslümanların birliği söz konusu olduğunda en küçük bir zaaf taşımadan konuşabilen ve böyle olduğu için konuştukları değerli olan büyük bir mütefekkirdir.

– Sezai Karakoç’u Mehmet Âkif, Nurettin Topçu, Necip Fazıl ve İsmet Özel’le kıyaslıyorsunuz. Bu kıyaslamada biraz abartı yok mu?

– Kıyas, bir şeyi doğru anlamak için başvurulan en sağlam ve güvenilir yöntemlerden biridir. En eski ve en yaygın yöntemdir. Hatta ilâhî bir yöntemdir. Kur’an-ı Kerim kıyaslarıyla da mucize bir kitaptır. Bu sebeple Sezai Karakoç’un durduğu yeri anlamak için ben de yer yer bu yöntemi kullanma ihtiyacı hissettim. Onu söz konusu şair ve yazarlarla bütün cepheleriyle değil de ele aldığım konu üzerinden kıyasladım. Ayrıca İslâm yorumunda bazı âlimlerle de kıyasladım. Bütün bunlar kısmîdir. Sadece ele alınan konu açısından değil, daha başka konular açısından da onu başkalarıyla kıyaslamak mümkündür. Çünkü ilgilendiği her konunun hakkını vermiş bir kişidir o.

Sezai Karakoç, İslâm davasına ve Müslümanların birliği meselesine gerçekten farklı bakar. Kendinden öncekiler, içinde bulundukları şartlar sebebiyle bazı zaafları aşamamışlar ve boşlukları kapatamamışlardı. Kendinden sonrakilerin ise başka sorunları vardı. Meselâ Mehmet Âkif, bu yolda yer yer umutsuzluğa kapılır ve hayalleri kesintiye uğrar. Necip Fazıl’ın ise bütün davası ve mücadelesi Türkiye üzerine kuruludur. İslâm dünyasına dair göz dolduran bir vizyon ortaya koyamaz. Nurettin Topçu ve İsmet Özel’de bireysel yön ağır basar. Nurettin Topçu, insanın kurtuluşunun peşindedir. Bireyin iç dünyasını, ahlâkını ve eğitimini önceler. İsmet Özel, özgürlük ve güvenlik meselesi der. Bunları daha çok birey üzerinden ele alır. Toplum, millet, İslâm dünyası ikinci veya geri plândadır. Sezai Karakoç ise İslâm davası ve Müslümanların birliği derken bireysel / toplumsal bütün sorunları eğitim, kültür, sanat ve siyaset bunun içinden ele alır. Onun insanının kaygıları yoktur, inancı ve mücadelesi vardır. Sezai Karakoç’la İslâm düşüncesi âdeta başlangıç dönemine ve bu dönemin saflığına döner. Kur’an-ı Kerim yeniden inmiş gibi algılanır. Kendini yeni bir tarihin başlangıcında konuşlandırır. Hayatını Müslümanların birliğine adar. Yapı Taşları ve Kaderimizin Çağrısı II’de bunu şöyle ifade eder:

“Bin yıllık ömrüm olsa, ömrüm boyunca konuşmam ve yazmam nasibimde varsa hep Müslümanların birleşmesinden, bir araya gelip şuurlu birliklerini oluşturmalarından bahsederim. Bundan bıkmam ve yılmam. Çünkü bundan daha büyük bir dava bilmiyorum. Tüm faaliyetim, İslâm’ın bir savunması ve bu savunmanın özü de Müslümanların uyanıp dirilmeleri, birleşmeleri ve kendilerini dış âleme karşı koruma gücüne ermeleri yönündedir zaten.”

Sezai Karakoç’un büyüklüğü kendinden öncekiler, çağdaşları ve kendinden sonrakilerle kıyaslandığında daha iyi anlaşılıyor. Öncekiler ve çağdaşlarının durumu zaman faktörü yönünden izah edilebilir ama kendinden sonrakilerle aradaki mesafenin bu kadar açık olması trajik bir durumdur. Sezai Karakoç, temelde hep aynı şeyleri söylüyor, elli sene öncesiyle bugünü arasında pek bir fark yok. Mesafeyi geri kalarak açan sonradan gelenler olmuştur. Kaybeden ve geri kalan sonradan gelenlerdir. Esasında kaybeden Türkiye ve Müslümanlardır.

– Kitabınızın bir yerinde “Sezai Karakoç, bütün yazılarında ortaya koyduğu her soruna karşı bir de çözüm yolu gösterir. Yorumladığı hiçbir sorunu çözümsüz bırakmaz. Daha doğrusu o, çözüm odaklı düşünen bir aydındır.” diyorsunuz. Bununla onun temel bir özelliğine mi yoksa diğer düşünür ve yazarlardan farkına mı işaret ediyorsunuz?

– Ondaki bu temel özellik giderek onun farkı olmuş olur. Yazılarını ve konuşmalarını baştan sona sırayla okuyup dinlediğinizde bunu daha açık görürsünüz. Üstadın zihin dünyasında bir mesele çözümüyle birlikte oluşur. Önce meseleyle karşılaşıp sonra çözümünü aramaz. Tarihsel ve güncel olaylara ve gelişmelere bakarken, onları yorumlarken karşılaştığı yanlışlıkları, çarpıklıkları ve haksızlıkları tespit etmekle yetinmez, meselenin kaynağına iner ve dolayısıyla çözümünü de ele alır yani olaylara bütünsel bakar. Mehmet Âkif ve Necip Fazıl da meselelere aşağı yukarı böyle bakar. Ancak onlarda sorunun tasvirine ayrılan zaman çözümünde o yoğunlukta değil. Çözüme daha kestirmeden giderler. Böyle olunca bazen çözümler uygulanamaz olur, biraz havada ve uzakta kalır. Nurettin Topçu, metodik düşündüğü için genellikle sorunları sıraya koyar ve birbirine bağlar. Onda işin başından başlarsınız fakat bir türlü yol alamazsınız. Bazen bir meselenin içinde boğulursunuz, bazen de ulaşılmaz derecede uzağına düşersiniz. İsmet Özel’de ise sorunları bir düzene, bir sıraya koyamazsınız; karmaşık ve iç içedirler. Bu yüzden çözümler de üst üste oturmaz ve çoğu zaman parçalı öz eleştiri gibi durur. Düşünürsünüz, ince hesaplar yaparsınız fakat taşı kaldırıp atamazsınız veya yerine koyamazsınız. Sezai Karakoç’ta her şey bir düzen ve sistem içinde birbirine bağlıdır ve esası da hiçbir zaman kaçırmazsınız. Onda düzen ve sistem esasın daha iyi anlaşılması için vardır. Esası hiçbir şey gölgelemez ve ötelemez. Niyet, eylem ve hedef aynı doğrultudadır. Gez göz arpacık gibi. Ayrıca esas, hiyerarşik bir olgu değildir; tektir, bütün yansımaları ve ayrıntıları ona götürür. Örnek mi? Bu dört yazarın devlet fikrine bakmak yeterlidir. Devlet sorunu, sorunun kaynağı ve çözümü Sezai Karakoç’ta ne derece yalınsa diğerlerinde o derece müphemdir. Ona göre devlet, İslâm’ın altıncı şartı hükmündedir ve Peygamber Efendimizin her çağda ihya edilmesi gereken en büyük sünnetidir. Başka söze gerek yok, fark bu işte.

– Sezai Karakoç’un siyaset anlayışı ve bazı siyasî görüşleri üzerine kitabınızda bir bölüm var. İnsanlar onu çoğu zaman bir partinin genel başkanı olarak görmüyor, şair ve düşünür tarafı ağır basıyor. Ne diyorsunuz?

– Evet, böyle genel bir düşünce var ama yanlış bir düşüncedir bu. Sezai Karakoç’un siyaset anlayışı yeterince bilinmiyor ya da küçümseniyor. Maalesef Türkiye onu tanımıyor. Tanıdığını zannedenler de bir iki şiirine takılıp kalıyor, onu bundan ibaret sanıyorlar. Oysa Sezai Karakoç, şiiriyle, düşüncesiyle ve siyasetiyle bir bütündür. Bu çalışmam sırasında gördüm ki onun asıl misyonu siyasettir.

Sezai Karakoç, bir siyasî liderdir, Yüce Diriliş Partisinin Genel Başkanıdır. Gelgelelim o, siyasetin ne içinde ne dışında, ne uzağında ne yakınında ve asıl anlamıyla tam merkezinde olan bir yazar ve düşünürdür. Her yazdığının siyasî bir anlamı vardır fakat yazdıklarıyla salt siyasî amaç gütmez. Siyaset onda bazen araç, bazen sebep, bazen de neticedir. Ona göre hem ilim hem sanat hem de irfan tarafı olan siyaset, her şeyden önce bir ahlâktır ve ahlâk, siyasetin temel sorunudur. Siyaseti, devleti yönetecek kadroların yetişmesi için bir vasıta olarak görür. Amaç, devleti yönetecek, onu tehlikelere karşı koruyacak ve geleceğe taşıyacak kadroların yetişmesidir. Büyük devlet adamları, kadrolaşmanın önemini kavramış ve bunun gereğini yapmış kahramanlardır. Kadrosunu yetiştiremeyen devlet adamları tarih ve millet nazarında vazifesini eksik yapmış demektir. Bu konuda yarım asır önce şöyle der:

“Milletinin kritik dönemlerinde başa geçmiş devlet adamları bir kadro yetiştirmiş olamamanın acısını eninde sonunda çok büyük bir şiddetle idrak ederler. Halk ne kadar kendisini tutarsa tutsun gerçek bir kadrodan mahrum devlet adamları bu eksikliği çok pahalıya öderler. Halka dayanma, askıda kalmamalı ve cesur adımlarla müesseseleştirilmelidir. Modern devlet adamının hisarları ve surları aydın insanlardan örülü iç içe gelişen bir kadrodur. Elbet en büyük halka, halk halkasıdır. Ama bu en büyük halka ile merkez noktası olan devlet adamının arasındaki boşluğu, bir yüzü o devlet adamına dönük, öbür yüzü halka dönük ve iç yüzü de Hakka dönük aydınlar kadrosu doldurmazsa, halk halkasını devlet adamından koparan, hem devlete, devlet adamına hem halka düşman ikiyüzlü bir şeytanî kadro doldurur.” (Sütun)

Bir şair ve yazar olarak siyasette kadronun önemini bu sözlerle anlatırken önünde sadece DP örneği vardı. Sonraki tecrübeler meselâ ANAP, RP ve AK Parti tecrübesi yaşanmamıştı. Bizce bu sözlerin güncel yorumu şudur:

Son yarım asırda Türk siyasetinde ufuk açan ve iz bırakan bütün siyasî lider ve devlet adamları, bu konuda anlaşılmaz bir basiret bağlanması yaşamış ve hâlen yaşamaktadır. Hiçbiri kendinden öncekilerin akıbetinden ders çıkaramamıştır ve aynı hataları tekrarlayıp durmaktadır. Türkiye’de son yarım asırda “iç içe gelişen bir kadro” anlayışına sahip yani birbirini yemeyen ve inkâr etmeyen, üst üste koyan bir kadro ile “ikiyüzlü bir şeytanî kadro” anlayışından uzak yani açık sözlü, kendinden başkasını da düşünen, hakkı teslim eden, gerçekleri çarpıtıp gizlemeyen, ahlâk ve şahsiyet sahibi bir kadroyu maalesef hiçbir devlet adamı yetiştirememiştir. Değil iktidar değişikliklerinde, aynı iktidar içindeki görev değişikliklerinde bile “ikiyüzlü bir şeytanî kadro” çok az istisnayla hep var olmuş ve var olmaya devam etmektedir. Bu tür görev değişikliklerinde yaşanan bencillik, kibir ve inkâr psikolojisinin derinlerde ahlâk, terbiye, erdem, fazilet, fikir, kültür ve ideal yoksunluğuna işaret etmiş olmasının da kimseyi rahatsız etmemesi ayrıca vahim bir durumdur. Uzun çabalar sonucu elde edilen kazanımlar bir çırpıda çöpe atılabiliyor, insanlar muhalefet cephesinin ayartmasına itiliyor, böylece nefsiyle inancı arasında bir krize, bir çatışmaya ve bir tercihe sürükleniyor. Bu bir zulümdür ve buna gerek yoktur. Çok basit ve insanî bir yöntemle kazanıma dönüşebilecek bayrak değişimi meselesi dağılmalara, küskünlüklere, kişilik kaymalarına yol açmamalıdır. Neticede bu olay, ülkenin yetişmiş insan kaynağına karşı bir ihanet olarak görülmelidir. Peki, neden böyle oluyor? Belki bunun psikolojik, sosyolojik, ekonomik, tarihî ve siyasî birçok sebebi vardır ama bizce en temel sebep ahlâkîdir.

– Siyasî partilere ve onların liderlerine nasıl bakıyor?

– Sezai Karakoç, yakın dönem Türk siyasî tarihini ilkeler ve temel politikalar üzerinden değerlendirir. Günlük tartışmalara ve polemiklere girmez. Çoğu zaman kişileri de anmaz. Genel olarak olayları ve gelişmeleri, iç politika konularını dünyadaki gelişmelerle bağlantılı yorumlar. Çözüm önerilerini de İslâm’a ve İslâm medeniyetinin tarihsel tecrübesine dayandırır.

Ona göre DP’nin en büyük hatası anayasayı değiştirmemesidir. Zaten DP, bir fikrin ve idealin partisi değildi. Adnan Menderes halkın bağrından gelmiyor; DP’yi CHP’den ayrılanlar kurmuş yani Adnan Menderes dışarıdan destekli gelmiş, halkın inançlarına saygı göstermiş, ona hizmet etmeye çalışmış ama başkaları getirdiği için halk ona tam güvenmemiş, tam kendinden görmediği için de idam sürecinde sessiz kalmış, olayı seyretmiş, topa girmemiş ve işin bu raddeye varacağını da tahmin edememiş.

Süleyman Demirel’e ise anlaşılabilir mesafeli bir tavrı vardır. Onu solla sağ arasında gidip gelen ve kalıcı politikaları olmayan, günü kurtarma çabasında biri olarak görür. Siyasî hayatı boyunca bir kadro kuramamıştır. Yani Süleyman Demirel de bir fikir ve idealden gelmez.

Sezai Karakoç, başlangıçta Millî Görüş hareketinin içinde yer alır ve hareketin yayın organı olan Millî Gazete’de bir müddet yazar. Hareketin temel politik söylemlerine fikirleri ve yazılarıyla destek olur. Parti yöneticileri, onun yazılarında dile getirdiği görüş ve tekliflerden istifade eder. Ancak CHP-MSP koalisyonuna karşı çıkar ve Necmettin Erbakan’ı eleştirir. Millî Görüş hareketinin lider kültü etrafında sürü psikolojisine evrilmeye başladığını görünce buna karşı tavır alır ve bu mecradan uzaklaşır.

Sezai Karakoç’un Necmettin Erbakan’a yönelttiği en ağır eleştiri onun bütün söylemlerinin aksine İslâm birliği için çalışmamış olmasıdır. Onun böyle bir ideali ve düşüncesi olmamıştır. Meselâ D-8 bir İslâm birliği değildir; ekonomik bir kuruluştur. İslâm dünyasına dair söylemleri ve Batıya yönelik eleştirilerini hamaset olarak niteler. İktidar ortağı ve başbakan olduğu dönemlerde söylemleri doğrultusunda herhangi bir adım atmamıştır. Atılan bazı adımlar ise ya göstermelik veya başka amaca matuftur. İslâm ülkelerinin lider ve temsilcileriyle kurulan ilişkiler bir ideale değil, daha çok iç politik hesaplara dayanır.

Turgut Özal’ı da Batıcı politikaları dolayısıyla eleştirir. Dönemini anarşi ve terör açısından barış değil, bir mütareke dönemi olarak vasıflandırır. Farklı düşünce ve eğilimleri birleştirme çabasını yapay bulur. Ekonomi ve kültür hayatında büyük hasarlara yol açmıştır. Çıkışı bir fikir ve ideal temeline dayanmadığı için o da yıkılmış ve partisi dağılıp gitmiştir.

İsmet İnönü ve Bülent Ecevit onda sanki yok hükmündedir. CHP vardır ama o da tamamen olumsuz bir unsurdur.

– Ya AK Parti ve Recep Tayyip Erdoğan?

– AK Parti’ye gelince onu ana hedefleri ve yöntemleri bakımından; İslâm davası ve Müslümanların birliği ideali yönünden ince ayar eleştirir. Bu dönemde yapılan iyi ve güzel şeylerin ana hedefe götürücü nitelikte olmadığı, ahlâkî ve kültürel yozlaşmanın giderek arttığı ve bu sebeple AK Parti’nin de iz bırakmadan unutulup gideceği düşüncesindedir. Eleştirileri büyük ölçüde uyarı niteliğindedir. Tabiî Recep Tayyip Erdoğan’ı, Necmettin Erbakan’ın siyaset okulundan yetişmiş olması dolayısıyla fikir ve ideal yönünden de eleştirir ve bir fikrî kadrosunun olmadığını söyler. Fikir, ideal ve yöntem bakımından DP, AP, MSP, ANAP, RP ve AK Parti’yi temelde birbirinin devamı ve uzantısı olarak görür.

Mısır’da Muhammed Mursî’nin başına gelecekleri önceden görür ve AK Parti Hükûmetini uyarır. Bu tarihten sonra Recep Tayyip Erdoğan ve AK Parti eleştirileri yumuşamaya ve öz eleştirel bir nitelik kazanmaya başlar. Tabiî 15 Temmuz 2016’da meydana gelen darbe girişimiyle kartlar yeniden karılır ve oyun yeniden başlar.

– Diriliş düşüncesi ve hareketi nasıl partileşti?

– Önce 26 Mart 1990’da Diriliş Partisi kuruldu. Bu parti, aralıksız iki dönem genel seçimlere katılmadığı gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi tarafından 18 Şubat 1997’de kapatıldı. Bundan on yıl sonra 16 Nisan 2007’de Yüce Diriliş Partisi kuruldu. Sezai Karakoç, her iki partinin genel başkanıdır.

Bizce Sezai Karakoç’un diriliş düşüncesi ve hareketini bir siyasal partiye dönüştürme girişimi daha çok düşüncelerini geniş kitlelere duyurabilme arzusundan kaynaklanır. Amaç günlük siyaset yapmak değil, aydın kadrolar marifetiyle iç ve dış meseleler hakkında halkı şuurlandırmaya çalışmaktır. Onun için parti bir imkân ve fırsattır. Partiyi düşüncelerini yaymak için bir araç olarak gördüğünü kendisi de ifade eder: “İster dernek deyin ister vakıf deyin ister parti deyin, kelimenin önemi yok, mühim olan bir araya geliştir…” (Çıkış Yolu II) Diriliş düşüncesinin dernek ve vakıf yoluyla değil de parti yoluyla kendini ifade etmeye çalışmasında kuşkusuz partilerin daha geniş imkânlara sahip olmasının yanında liderinin diğer siyasî liderlerle eşit statüye sahip olma düşünce ve hesabının da bir rolü vardır. Bu durum, diriliş hareketinin liderine düşünce ve eleştirilerini daha rahat ve eşitçe dile getirme imkânı sağlamaktadır. Yani diriliş düşüncesinin partileşmesi bir anlamda eleştirel hak elde etmek içindir. Yoksa siyasî liderleri ve onların düşünce ve politikalarını bu kadar rahat eleştirmek her zaman mümkün olmayabilir.

Nihaî amaç Türkiye’den başlamak üzere Müslümanların birliği ve İslâm dünyasının kurtuluşu ise parti bir vasıtadır. Bu amaca ulaşmak için birçok vasıta birden kullanılmalıdır. Diriliş düşüncesi de önce dergi olarak ortaya çıkmış ve sonra partileşme sürecine girmiştir. Diriliş Partisi, konuşmalarında sıkça ifade ettiği gibi bir aydın hareketidir.

Sezai Karakoç, konuşmalarında sık sık partisinin dört kavramı kendine hedef aldığını söyler: Bunlar İslâm milleti, İslâm ülkesi, İslâm medeniyeti ve İslâm devletidir. Bu tek millet, tek ülke, tek medeniyet ve tek devlet demektir. Onun “rabia”sı budur. Onun nazarında bu kavramlardan mahrum olan hareketler, İslâmî hareket değildir. Bu kavramlarla bir hareket yürüyorsa o, İslâm hareketidir. Elbette bu kavramlar çatı kavramlardır, amaç Müslümanların birliğidir. Çağımızda Müslümanların temel sorunu budur. Biz inanıyoruz ki İslâm âleminde bir gün mutlaka büyük İslâm devleti kurulacaktır. Bunun tesisi için çalışmalıyız. Tek kişi kalsak da bunun için çalışmalıyız. (5 Haziran 2019 tarihli konuşması)

Türkiye’de Müslüman aydınların Sezai Karakoç’u anladığını ya da anlamak için samimî bir çaba içinde olduğunu düşünmüyoruz. Çoğu kez başka bir dünyadan ve zamandan konuşuyor muamelesi yapılıyor ona. Onu anlamak bir sorumluluğu gerektiriyor çünkü. Sorumluluk duygusu ise Müslüman aydının henüz bulamadığı yitiğidir. Cumhuriyet döneminde bu ülkenin aydınları elini taşın altına koymadan konuşur, mangalda kül bırakmaz, zora gelmez, iş yapmaya sıra gelince de mazeret bulmada ustadır. Sezai Karakoç, bunu bildiği için önce aydınlar uyanmalıdır, demiştir.

Sezai Karakoç, siyasetle ilgili başta koymuş olduğu temel ilkelere sonuna kadar sadık kalır: “Politikacının, devlet adamının, ahlâk erinin, kısacası aksiyoncunun ileride iyilikle anılacak olanı, güçlü fakat haksız kuvvetlerin köleliğini yaparak günlük başarılar sağlayanı değil, millet ülküsünü sezeni, hedefinden hiç şaşmayanı, geçmişi tam değerlendireni, geleceği iyi göreni, şimdiki zamanın iğvalarına kapılmayanı, ihtiraslarını dizginleyeni, millet düşmanlarının sürekli faaliyetine sarsılmaz bir iradeyle karşı koyanıdır.” der. (Sütun)

Neticede diriliş siyaseti, diriliş düşüncesinin tabiî bir hareketidir. Her ne kadar iktidar olmak hedefiyle yola çıkılmışsa da öncelikli amaç iktidar olmak değil, iktidarları etkilemektir. Diriliş Partisinin reel misyonu budur.

– Kitabınızda “Sezai Karakoç ve Nurculuk” başlıklı ilginç bir bölüm var. Bu konu nasıl dikkatinizi çekti?

– Böyle bir konu başlangıçta aklımda yoktu. Okurken dikkatimi çekti. Baktım Sezai Karakoç İslâmın Dirilişi’nde bir iki cümleyle Nurculuktan söz ediyor. Bu kitap yüzünden hakkında çeşitli davalar açılmış, yargılanmış ve mahkûm olmuş, bir süre gözden uzak yaşamış ve 1974’teki af kanunundan yararlanarak beraat etmiş. Sonra birkaç yerde daha Nurculuğu sadece anıp geçiyor. Olayın üzerinde yoğunlaştım. İlgili yazıları tekrar okudum ve konu üzerinde düşündüm. Bazı arkadaşlarla konuyu tekrar tekrar tartıştım. Neticede olgunlaşan kanaatlerimi yazmaya karar verdim.

Sezai Karakoç bu konuda hiç çalışılmamıştı. Yazacaklarım ilk olacaktı. Açıkçası yaptığım işin bir “mühendislik” olarak değerlendirilmesinden korkuyordum. Bölümü yazıp bitirdiğimde yakın arkadaşlarımla paylaştım. Onların görüşlerini; ilâve, çıkarma ve düzeltme tekliflerini büyük bir dikkatle değerlendirdim.

Bu bölümü Sezai Karakoç’un yakın çevresinde ve hizmetinde bulunan arkadaşlara da sundum. Onların görüşleri benim için çok önemliydi. Onlardan çok güzel geri dönüşler aldım. Onlar vasıtasıyla üstada bir miktar kitap arz ettim. Üstadın çalışmayı genelde beğendiği, bu bölümü önemsediği, kapalı kalan ve yanlış anlaşılan bir konunun bu vesileyle açıklığa kavuştuğunu söylediği bilgisini aldım. O sırada yanında bulunanlara okumaları için kitaplardan vermiş. Bu benim için yeterliydi. Neticede üstadı üzecek bir şey yapmamıştım ve yaptığım iş de doğruydu.

Sezai Karakoç, Said Nursî (Sait Okur) ve Nurculuk konusuna başlangıçta gösterdiği ilgiyi sonradan göstermez. Bunun doğru anlaşılması lâzım. Birincisi Said Nursî’yi dikkatle okumamıştır, ikincisi onu yakından tanımaz ve onunla ilgili ilk bilgileri daha çok çevresinde bulunan Said Nursî sempatizanlarının anlattıklarından ibarettir. Üçüncüsü ve önemlisi Said Nursî, 1940-1960’lı yıllarda Türkiye’nin bir gerçekliğiydi. Komünizme karşı milliyetçi oluşum ve refleksler gibi dinî bir çıkıştı. Hedefinde sadece komünizm ve dinsizlik yoktu; lâiklik uygulamaları dolayısıyla devleti de karşısına almıştı. Dinî bir dille komünizmle mücadele ettiği için milliyetçi-Müslüman gençliğin ilgisini çekiyordu. Etkisi arttıkça ve takipçilerinin sayısı çoğaldıkça devleti rahatsız eden derin bir siyaset gütmeye başlamıştı. Şahsiyet ve ilişkiler dünyası açısından herkesin meçhulüydü. Necip Fazıl ve Sezai Karakoç gibi İslâm mefkûresinin mücadelesini veren aydın ve yazarların dikkatini komünizmle mücadelesiyle çekmişti. Onlar, devlet karşısında Said Nursî’yi komünizmle mücadelesi sebebiyle savunmuşlardı. Risale-i Nur için açılan davaları ve bu davalardaki tutuklamaları haksız bularak olayı fikir ve inanç hürriyeti bağlamında ele almışlardı. Gün ışığına çıkmayan siyasî hesaplarını o yılların hercümerç atmosferinde görmeleri elbette ki kolay değildi. Sonraki yıllarda her şeyi görür ve büyük bir ilgisizlikle konuyu gündeminden çıkarır. Çıkarır ama konu üzerinden Müslüman toplumu rahatsız edecek polemiklere de malzeme vermez. Zaten dinî grup ve cemaatlere bakışı açık ve kesindir:

“Kendilerine ‘cemaat’ adını veren birçok grup ortaya çıkmıştır ki bunlar da medeniyetimizin ne uzak geçmişinin ne de yakın geçmişinin değerlerini kabul etmektedirler. Bunlar, sadece bağlı oldukları bir kişiyi aşırı yücelterek İslâm için çalışmış tüm büyükleri silip süpürme boş gururu ve sevdasına kaptırmışlardır kendilerini. Elbette ki bunların da sonu yoktur. Ancak belki genç nesilleri bir süre şaşırtıp hakikî bir formasyona ermelerini engelleyebilir ve geciktirebilirler.” (Fizikötesi Açısından Ufuklar ve Daha Ötesi III)

– Sezai Karakoç’un Kürt sorunuyla ilgili düşünce ve önerileri de ilginçtir.

– Doğru. Konuyla ilgili hem bilgilendiriyor hem de çok ciddî çözüm önerileri sunuyor. Konuyu tarihsel, sosyolojik, hukukî ve siyasî cepheleriyle birlikte bir bütün olarak ele alır. Cumhuriyetin kuruluşunu ve Lozan Barış Antlaşmasını sorgular.

Kısacası mesele Kürt meselesi değildir, mesele devletin devlet olma meselesidir. Devletin 1923’te olağanüstü şartlarda edindiği ilkelerin artık yaşamadığını görüp kendini kökten yenilemesi lâzımdır. Bu kökten yenilemede ilkeler İslâm milleti, İslâm ülkesi, İslâm medeniyeti ve İslâm devleti olmalıdır. (3 Kasım 2007 tarihli konuşması)

Başka bir konuşmasında “Aslında mesele ne Güneydoğu sorunu ne Kürt sorunudur; mesele devletle millet sorunudur. Milletle devlet uyuşmadığı zaman birçok problemler çıkar. Devlet, milletin devleti olması lâzım, milletin benimsemesi lâzım devleti. Yani devlet, milletin devleti olmadığı takdirde çok büyük sorunlar çıkar. Cumhuriyetin kuruluşundan bugüne toplum içindeki problemlerimizin kaynağı devletin milletin devleti olamaması sorunudur. (Bu sebeple) 1923’te kurulan devletin âdeta yeniden kuruluyormuşçasına gözden geçirilmesi gerekir.” der. (27 Nisan 2013 tarihli konuşması)

“Cumhuriyet denilen hâdise geçmişe bir tepkidir. Bu yanlıştır ve giderek bizi küçültmüştür. Bulunduğumuz yerde küçük devlet olarak yaşamak imkânı yoktur. Burada büyük devlet olmak zorunluluğu vardır. Bizans büyük devletti, Osmanlı büyük devletti. Eğer biz, yeniden büyük devlet olamazsak burada ayakta duramayız.” (2 Kasım 2013 tarihli konuşması)

Neticede Kürt meselesi Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin var olma ve yaşama meselesidir. Amaç onun parçalanmasıdır. Olaya geniş açıdan bakmak gerekir. Bu bölgede küçük ve sunî devletlerin ayakta kalma şansı yoktur. Zamanında, Osmanlı Devletinin parçalanmasından sonra onun yerine Türkleri, Kürtleri, Arapları ve Farsları içine alan bir federasyon kurulmalıydı. İşgalci güçlere karşı güç birliği şarttır. Bu kurulamadığı müddetçe bölgenin sorunları köklü bir şekilde çözülemez. Bu sebeple bugün halkı Müslüman olan devletler harekete geçmeli, birleşmeli ve bir yapı kurmalıdır. Batıya karşı birlik olmak için İslâm Konferansı Teşkilâtı (bugünkü adı İslâm İşbirliği Teşkilâtı) bir İslâm Birleşmiş Milletleri hâline getirilmelidir. Bütün İslâm ülkeleri buna üye olmalıdır. Bunun da Türkiye, İran, Pakistan, Suudi Arabistan, Mısır ve Endonezya’dan oluşan bir Güvenlik Konseyi olmalıdır. Bunların yanında bir de NATO gibi bir askerî birlik kurulmalıdır. Aynı şekilde bir ekonomik ve kültürel birlik de kurulmalıdır. Bunlardan sonra hedef Avrupa Birliği gibi bir İslâm birliği yani büyük bir İslâm devleti kurmak olmalıdır. Müslümanlar Batıya karşı ancak böyle ayakta kalabilirler. Kürt meselesi de o zaman kökünden çözülmüş olur. Böyle bir düşüncenin öncüsü aydınlar olmalıdır. Onlar bu fikri bütün Müslümanlar arasında yaymalıdır. (10 Kasım 2007 tarihli konuşması)

Sezai Karakoç’un düşünüşüne göre Kürt sorunu, Kıbrıs sorunu, Filistin sorunu ve Batı Trakya sorunu gibi sorunlar yoktur. Tek sorun vardır o da İslâm ülkesi ve milletinin parçalanmışlık sorunudur. Sorunlara yaklaşırken esası kaçırmak konuyu anlaşılmaz hâle getirir ve çözümden uzaklaştırır. Öyleyse onun büyük bir İslâm devleti kurma fikri bıçak kemiğe dayanmadan ve iş işten geçmeden kemal-i ciddiyetle masaya yatırılmalıdır.

– Son olarak Sezai Karakoç üzerine yapılan çalışmaları nasıl değerlendiriyorsunuz?

– Sezai Karakoç üzerine yapılan çalışmaların büyük bir kısmını gördüm diyebilirim. Bazı dergilerin Sezai Karakoç özel sayılarını da inceledim. Sezai Karakoç’la arasına mesafe koyanlar ne yaparsa yapsınlar onun çekim alanının dışına çıkamıyorlar. Ne Necip Fazıl’a davrandıkları gibi toptan reddedebiliyorlar onu ne de İsmet Özel’de olduğu gibi kendilerinden bir parça görebiliyorlar onda. Ne tam hazmedebiliyorlar ne de tam görmezden gelebiliyorlar. İlkesiz, kararsız ve nasipsiz bir şekilde uzaktan takip ediyorlar onu.

Sezai Karakoç’u üstat kabul edenlerin yazdıklarına gelince bunların büyük çoğunluğu ya kuru akademik çalışmalar ya da gençlik çağında yazılmış duygusal ve hamasî denemelerden ibarettir. İlişkiler ve hatıralar üzerinden yazılanlarda ise hiçbir derinlik yoktur. Mahremiyete saygı anlayışıyla hatıralar eksik ve yüzeysel anlatılmıştır. Fikir namına serdedilen yorumlar da son derece sathîdir. Geriye kalan çok az sayıdaki çalışma onu anlamada işe yarayabilecek niteliktedir. Meselâ Ebubekir Eroğlu’nun Sezai Karakoç’un Şiiri (Bürde Yayınları, 1981), üstadın şiir dünyasını anlatan önemli ve öncü bir kitaptır. (Bu kitabın ikinci ve yeni bir baskısının yapılmaması ise manidardır!) Turan Karataş’ın Doğu’nun Yedinci Oğlu Sezai Karakoç (Kaknüs Yayınları, 1998) ile Münire Kevser Baş’ın Diriliş Taşları / Sezai Karakoç’un Düşünce ve Sanatında Temel Kavramlar (Lotus Yayınevi, 2008) adlı akademik çalışmaları ve bunların türevleri, üstadın şiirini anlamanın önündeki en büyük engeldir. Basit bir sayım döküm ve tasnife dayanan bu çalışmalarda Sezai Karakoç’un şiirini hem çağı içinde (tarihsel) hem edebiyatımızdaki yeri bağlamında (geleneksel) hem de kendi bütünlüğü içinde (analitik) anlamada dişe dokunan ve işe yarayabilecek bir hüküm cümlesi bulamazsınız. Böylesi çalışmaların tuhaf bir şekilde herkese uyan basmakalıp bir dili, üslûbu ve yöntemi vardır. Bir öznellik nitelikleri yoktur. Öznellik taşımadığı için de nesnellik değerleri yoktur. Bizce Sezai Karakoç, şiiri ve düşüncesiyle hâlâ bakir bir konudur. Yeni nesiller, geçmişin ve akademik camianın hastalıklı, arızalı ve kifayetsiz bakışlarından uzak durarak onu yeniden keşfetmelidir.

Konumuz Sezai Karakoç’un düşünce dünyası olduğu için çalışmamızda onun sanat ürünü olan eserlerini, poetik yazılarını ve çevirilerini kapsam dışında tuttuk. Fakat kendi bağlamlarında onlarda da ileriye dönük müthiş açılım ve hamleler gördük. Çok önemli bulduğum birine kısaca değineyim: Malûm olduğu üzere Sezai Karakoç, İkinci Yeninin önde gelen şairlerinden biridir hatta ilk öncüsü sayılır. İkinci Yeni tecrübesinden sonra yani Diriliş dergisinin ikinci dönem çıkmaya başladığı 1966’dan itibaren bu anlayışın dışında bir “Diriliş Şiiri” arayışına girer ve şiiriyle de bunun kısmen örneklerini vermeye çalışır. Dönem dönem çıkan Diriliş dergisinin dönem başlarındaki teorik / çerçeve yazıları ile İslâm dünyasının uyanışını konu ettiği bazı yazılarında edebiyata ve şairin sorumluluğuna değinirken bunun işaretlerine rastlarız. Daha sonra “Kendini Arayan Şiir: Şiirimiz I-III” başlıklı yazılarıyla bu arayışın tarihsel gerekçesini ve başka arayış denemelerinin neden sonuçsuz kaldığını anlatarak çıkış yolunu gösterir. (Edebiyat Yazıları II) Gelgelelim Sezai Karakoç üzerine yazılan hemen her yazı ve kitapta bir kısır tartışma olarak onun İkinci Yeniyle olan ilişkisi meselesine yer verilmesine rağmen hiç kimse böyle bir arayışa girdiğini fark etmemiştir bile. Muhtemelen o, İkinci Yeninin misyonunu tamamladığını ve şiirde yeni bir atılıma ihtiyaç olduğunu düşünmüştür. Zira değişen insan ve toplum şartları bunu gerektiriyordu. Zaten bu dönemde İkinci Yeninin diğer bazı öncü şairleri de toplumcu şiire doğru meyletmeye başlamıştı. Belki bu arayışla şiirinin yatağını Mehmet Âkif’e bağlamak istiyordu; onun kurtuluş hareketinin şiirini yazdığı gibi bir diriliş hareketinin şiirini yazmak istiyordu. Elbette İkinci Yeniden farklı bir şiir olacaktı bu. Ne var ki 12 Eylül 1980 askerî darbesinden sonra bu arayışını askıya aldı veya diriliş hareketini yoluna koymayı önceledi. Bizce üstadın bu şiir arayışını fark eden ve kendi şiir çizgisini bu yöne çeviren sadece Cahit Zarifoğlu olmuştur. Onun Korku ve Yakarış’taki şiirlerini bir de bu gözle okumak gerekir. Afganistan teması ona yeni bir kapı açmış ve Sezai Karakoç’un ne yapmak istediğini anlamıştır. Aslında Mavera dergisinde yayımlanan “Okuyucularla” bölümündeki değerlendirme notlarının satır aralarında bunun ipuçları mevcuttur. Ne diyelim; arayışın kemal şartları henüz oluşmamış olabilir ama içinde yaşadığımız zaman dilimi diriliş hareketlerine gebedir ve şiir de buna dâhildir. Netice olarak onun düşüncesini anlamayan şiirini, şiirine nüfuz edemeyen de düşüncesini anlayamaz.

Düşünen bir insanın kabına sığması elbette mümkün değil. Rahmetli üstat Necip Fazıl kanaatimce kendi derdini paylaştığı Bir Adam Yaratmak isimli eserinde ki Hüsrev’in ıstırabı tam da böyle bir şeydir. Cümlelerine bir göz atalım öncelikle. ‘’ Bir bıçağın deştiği yerden kan akmaz olur mu? benim de beynimden, kan akıyor. Ben düşünmüyorum beynim kaynıyor. Görüyorum, gözlerimi yumunca görüyorum. Beynimin etten yuvarlağı içinde her düşünce bir damla siyah kan gibi yuvarlanıyor. Ben istemiyorum fakat hiç bıçağın deştiği yerden kan akmaz olur mu?”

Yazmak için düşünmek olmazsa olmazdır. Düşünmek aslında yazmaya anlamını, haysiyetini veren bir iştir. Birçok kişi otomatik öğretilerin neticesinde ortaya çıkan sonuçları bu kapsamda ele almaktadır. Düşüncede aslolan tarihi, coğrafi, siyasi, toplumsal ve kültürel normları ve hatta bu normları oluşturan temelleri derinlemesine ele alabilmektir. Kavramları, kelimeleri anlam ve anlaştırdıkları boyutuyla, öğretileri ve disiplinleri sorgulamayı ve bunlardan neticeler çıkarmayı kapsamaktadır. 

Size verilen donelerden yeni bir şey üretecek tecessüsü içinizde barındırmadan, hatta sizden bilinçli ya da özensizlik neticesi gizlenen hakikatleri eşeleyerek, gerekirse günlerce uykusuz kalarak bulup ortaya çıkarmak ve düşünmenin sonucuna elde ettiğiniz neticeyi, veriyi bazen belki de tüm dirençlere karşı savunma vecibesidir bir yönüyle düşünmek. Sancı çekmeden, emek vermeden elde edilen veya ortalama düzey bir eğitim ile elde edilebilecek veriler çerçevesi ancak susuzluk gidermek üzere su içmesi mahzurlu hasta bedenlerin dudağına sürülen ıslak bezin vazifesini görecektir. Sadra şifa bir kana kana su içme ile kıyas edilebilir mi bu?  

Böylelikle dolu bir ruhun söyleyecekleri, yazacakları mutlak anlamda insanların yararına ürenler, fikirler, düşünceler tam da yaşadığı toplumu doyuracak bir kıvama ulaşmış olur. Yani eğer bir kalem sahibi yazı yazmak arzusunda ise önce içini insan merkezli, hayata katkı, fayda hedefli ve üretimi için cefası çekilmiş değerler ile doldurmalı. Boş bir kap mahiyetinde olunca ancak ya sağdan soldan kopyalama ile ya da hitap ettiği kitlenin algı düzeyini yakalamakla yetinerek bir şeyler kararlar. Aslında Paşa gönlü bilir herkesin ama en azından bir fark eden olursa diye birazcık okuyucuya saygı sadedinde de olsa fikr’ederek ve devşirerek kendisine bir şeyler katarak kaleme sarılırsa fena olmaz.

Adı belli olduktan yani ülke çapında şöhret bulduktan sonra madara olmak hiçbir şeye benzemez. Hem zaten iki bin beş yüz liraya sattığı bir kitabı olan bir yazar (!) kimseye hesap vermez sanılmamalıdır. Çünkü o parayı veren de o rakamı duyan da adamı tefe koyar da yazdığına yazacağına pişman ederler. Tabi sadece dolu olmak yetmez ama bu ilk ve en mühim şarttır. Herkes ‘’ Paşam her sabah kahvaltı ederdi ‘’ cümlesine zaman da para da ayırmak istemeyebilir.

Dertli olmaya gelince biraz ekonomik sıkıntı olmalı sanki. Çünkü sosyete olmuş, yediği önünde yemediği ardında, sattığı fahiş fiyatlı kitaplardan, yazdığı gazetelerden, program yaptıkları belediye ve sair resmi kuruluşlardan aldıkları inanılmaz ücretler neticesinde sahip olduğu mal varlığı yedi soyuna yetecek doygunluğa gelmiş insanlarda zamanla oluşan aşırı rahatlık ve rehavet dolayısıyla üretkenlik belli ki zarar görüyor.

Garibim bu ve benzer saiklerle ilhamını kaybedip te tıkananınca ne yapsın. Kes, yapıştır, yenile metodu ile eski yazılara müracaat kaçınılmaz olmuş demek ki. Bir ay önce ki yazı başkasına ait değil ki intihal suçlaması olsun değil mi ama? Yeni bir şey üretme konusunda ki kabazet ilk dönem sancısından daha acı olmalı ki ara vermek yerine böyle bir yola başvurulmuş zannımca. Kaldı ki her bir yazı için aldığı ücreti bu konuda kendini eleştirenler mi vereceklerdi?

Gerçi kendisini eleştirenlerin bu konuda ona yardımcı olması pek mümkün gözükmemektedir. Ne mal varlığı konusunda ne de yazı başı alınan ücret açısından o ve benzeri yazarların eline su dökemeseler de bilgi, donanım ve dertli olmak hususunda eleştirenlerin birkaç gömlek üstün olduğunu bilsek te çok mühim değil. Onları, zaten bu ilham kabazeti çeken yazarların okuyucuları okumaz. Farkı nereden bilsinler.         

Yazmak ekmek parası için de olabilir. Ama kendisine saygısı olan bir yazar mutlaka çok ama çok okumalıdır. Ve okumakla kalmamalı eğer gerçekten içinden yazma isteği gelmiyorsa ve insanlara fayda sağlayacak bir yazı ortaya çıkaramayacaksa yazmamalıdır. Sadece kendisine değil okuruna da saygısızlık anlamına geleceği aşikâr olan böyle bir tutum kişiyi yıprattığı kadar aynı değerleri paylaşan fikir camiasına da halel getirecektir. Bir de düşünceleri farklılık arz eden yönleri olsa da tüm yazar camiasının güvenilirliğine, saygınlığına vereceği zararı düşündüğünüz zaman yapılacak en iyi şey jübile yapmaktır.

Bir yazar, velûd bir yazar olma özelliğini kaybetmişse ‘’ burada sayın Özdil’i istisna tutuyorum, çünkü bu yaptığı son hareket ile eski yazı ve kitapları da şüphe celp etmiştir;’’ ona yakışan eski eserlerinin ekmeği ile yetinmek olsa gerektir. Kaldı ki kendileri zaten epey büyük bir ekmek almıştı yakın zamanda. Daha sonra da yeni bir şeyler üretmek için iç dünyasını ve dağarcığını zenginleştirmek üzere çalışmak olmalıdır. Bunun özellikle hazır verili fikirler etrafında hayat bulmuş bireyler açısından ne kadar zor olduğunu anlayamayabilirim belki ama en azından yukarıda yaşanan rezaletten de korunmuş olur/du. Her yazarın eninde sonunda yaşayabileceği böyle bir an olabilir. O zaman emekliliğin ve yaşadığı topluma birikimi varsa onu bilâ bedel sunmak ve toplumsal barışa, kardeşlik ve paylaşıma katkı sunmanın tadını çıkarmalıdır. Yok eğer böyle bir meziyeti veya niyeti yoksa kendisine bostan alsın domates, hıyar yetiştirsin. Kişi kendi şanına yakışanı yapmakla en doğrusunu yapmış olacaktır. Olmadı kendilerince kutsal kabul edilen darbeci paşalar gibi son zamanlarını Nü resim çalışmalarıyla süslesinler ama en azından bu topluma daha fazla zarar vermesinler.

Önce şunu söylemek istiyorum: Edebiyatı, onunla ilgilenmeye başladığım lise yıllarından itibaren çok ciddîye aldım. Merak ettiğim konularla ilgili etraflı ve dikkatli bir okuyucu olmaya gayret ettim. Sorularım cevap bulana kadar konunun peşini bırakmadım. Yazarken de sadece bütün dikkatimi konu üzerinde topladım. Nasıl anlaşılır, ne derler, başım belâya girer mi gibi hiçbir kaygım olmadı. İnandığımı özgürce yazmanın keyfini yaşadım. Yayımlatmadan önce de mutlaka bir iki dostuma/arkadaşıma yazılarımı okuttum, varsa gerekli düzeltmeleri yaptıktan sonra dergi veya gazetelere gönderdim.

Yazılarımı kitaba girene kadar birkaç kez elden geçirdim. Onları her okuduğumda mutlaka tashih edecek bir şey buldum. Cümlelere dokundum; çok az da olsa aslını bozmamak kaydıyla ilâve ve çıkarmalar yaptım ya da dipnotlar ekledim. Yazılarım güzel olsun, muhkem olsun istedim. Bir yazının hazırlık safhası benim için en zor olanıdır. Günlerce, haftalarca, bazen aylarca hatta yıllarca kafamda taşıdığım, yoğurduğum konular olmuştur. Bunun tersi de olmuştur tabiî. Fakat bir konuyu yazarken hızlı yazarım; başlarım ve araya hiçbir şey sokmadan bitiririm. Sonra metnin üzerinde yoğunlaşır ve çalışırım; zamanla onu olgunlaştırır ve elimden geldiğince güzelleştiririm.

Kütüphanem; ansiklopedi, kitap, dergi, gazete ekleri ve özel arşivim her zaman düzenli olmuştur. İlgilendiğim konulara dair dosyalarım veya zarflarım vardır. Önemsediğim yazarların bütün eserlerini satın alırım. Okurken de peş peşe bütün eserlerini okurum. Yüksek tahsilimi İlâhiyat Fakültesinde yapmış olmama rağmen kütüphanemde dinî içerikli kitaplar çok azdır. Hele temel kaynak sayılabilecek hiçbir kitabım yoktur. Bence tefsir, hadis, fıkıh ve İslâm tarihi alanında cilt cilt kitaplarla kütüphane doldurmak manasızdır. Zaten bu tür eserler baştan sona okunmaz. Herhangi bir konuyla ilgili bu tür eserlere bakma ihtiyacı duyarsam kütüphanelere gitmeyi tercih ederim. Bu alanlarla ilgili benim kütüphanemde olanlar ya ilmî araştırma veya özgün fikrî kitaplardır. Kütüphanemde daha çok edebiyat, tarih, felsefe, sosyoloji ve hatırat türünde seçme kitaplar ile küçük çaplı birkaç dergi koleksiyonu vardır. Hayatımda edebiyat her zaman öncelikli ve ağırlıklı bir yere sahiptir. Edebiyattan sonra en çok siyasî tarih ve düşünceyle ilgilendim. Siyasete ilgim ise edebî düşünüşle ilgilidir. Bu bağlamda baştan beri din, siyaset ve edebiyatı birbiriyle yakın ilişkili alanlar olarak gördüm. Eleştirel/diyalektik düşüncem buralardan besledi. İlâhiyat tahsili yapmam edebiyata olan ilgimi zenginleştirip derinleştirdi.

Dünya görüşümün şekillenmesinde kurmaya çalıştığım din-siyaset-şiir ilişkisinin önemli bir rolü vardır. Daha Yeni Devir gazetesinde 18 Temmuz 1981-20 Eylül 1984 tarihleri arasında yayımlanan edebiyatla ilgili ilk yazılarımda bile “siyasal bilinci” önemseyen bir tavrım vardı. Tabiî bunu İmam-Hatip Lisesindeki öğretmenlerime (merhum Mehmet Akkaya, Mehmet Besim Özsüer, Fahri Şirin, Mithat Yaylı, Fikri Günay, Ali Türkmen vb.) borçlu olduğumu söylemeliyim. İdealist ve fedakâr bu güzel insanları her zaman minnetle ve şükranla yâd ediyorum. Ardından Samsun’da çıkan Yeni Doğu gazetesinde Ekim 1983-Nisan 1984 tarihleri arasında hazırladığım gençlik-edebiyat sayfalarında edebiyat, düşünce ve siyaset iç içeydi. Ayane dönemine gelince dünya görüşüm büyük ölçüde şekillenmişti. Artık din, siyaset ve edebiyat ilişkisine daha derin anlamlar yüklüyor, bir davanın mensubu ve taraftarı olarak yazıp çiziyordum. O yıllarda Ayane’deki bir söyleşide dile getirdiğim düşüncelere bugüne kadar bağlı kaldığım için şükrediyorum: “Şair, kendini ve çağını yakalayabilen insandır. Benim için bu, din-siyaset-şiir üçlüsüyle mümkündür. Yaşama bilincini ve duyarlığını ancak böyle kuşanabiliyorum. Bu üçlüyü hiçbir zaman birbirinden bağımsız düşünmedim. Varoluşumu ve yaşamı ancak böyle kavrayabildim çünkü. Tabiî dini ‘din’, siyaseti ‘siyaset’ ve şiiri de ‘şiir’ bilmek koşuluyla. Bence bu, insanı ‘insan’ bilmek demektir.” (Ayane, S. 23, Kasım 1989) Dinin gösterdiği istikamet, siyasetin sağladığı şuur ve edebiyatın/sanatın kazandırdığı duyarlık kendimi, dünyayı ve hayatı tanımama kapı açtı.

Düşünce ve tavır olarak Yeni Devir gazetesi, Mavera dergisi ve Dergâh Yayınları çevresine yakın oldum. Diriliş ve Edebiyat dergilerini uzaktan takip ettim. Hiçbir grup, oluşum, çevre ya da anlayışın gözü kapalı mensubu olmadım ama yakın olduğum çevrelere karşı da her zaman samimî davrandım. Ayane ile kendi arkadaş çevremizi oluşturmaya çalışırken Dergâh, Atlılar ve Kökler’de içeriden biri olarak yazdım. Bugünden geriye dönüp baktığımda kendimi “bağımsız”, “arada kalmış” veya “bireysel” olarak görüyorum.

Eleştiri, ta ilk yazılarımdan itibaren temel eğilimim olmuştur. 1981’de Rize’de daha 20 yaşında tıfıl bir gençken Yeni Devir’de yayımlanan ilk yazım edebiyatla ilgili bir denemeydi. O yıllarda Yeni Devir’de yazan İsmet Özel’e mektup yazarak onu eleştirmiştim. O da köşesinde “Bir Molla Kasım’a Cevap” başlığıyla eleştirilerimi cevaplamış ve beni eleştirmişti. Yine Yeni Devir’de Attilâ İlhan’ı gençlik heyecanıyla ve büyük bir cesaretle eleştirirken son derece haklıydım. İlk dinî düşünce yazılarım da eleştireldi. Müslümanların samimiyetini sorguluyor ve yetersizliklerini eleştiriyordum. Sonra Ayane’yi çıkarırken eleştiriye ağırlık vermek istiyorduk. Çünkü edebî tavrımızı ortaya koymada eleştiri çok önemliydi. Bu yüzden Ayane’deki eleştiri yazılarım ses getirdi. Meselâ “Yitik Şairler” bunlardan biriydi. Turgut Uyar ve Sezai Karakoç üzerine yazdığım yazılar iyi bir okumaya dayanıyordu. Şiir ve eleştirilerimizle Cemal Süreya’nın dikkatini çekmiştik. Sonraki yıllarda eleştiri, temel uğraş alanım oldu. Yazı ve şiirlerim ekseriyetle Ayane, Dergâh, Ülke, Hece, Atlılar, Kökler ve Fayrap ile Yeni Devir ve Yeni Şafak’ta yayımlandı. Kitaplarım ise Dergâh Yayınlarından çıktı. Bu arada “Üzüm Yemek ya da Bağcıyı Dövmek” başlıklı yazımın Hece’de, “Hüseyin Cöntürk’ün Divan Şiiri Üstüne Denemeler’i” başlıklı yazımın Fayrap’ta, “İsmet Özel ve Martın Buber” ile “Türk Hikâye ve Romanının Namusu Bir Yazar: Sabahattin Ali” ve “Eleştiride Üslûp Meselesi ve Bir Üslûp Üstadı Olarak Abdülhak Şinasi Hisar” başlıklı yazılarımın Dergâh’ta yayımlanmadığını, “Bir Yazar Olarak Nuri Pakdil” başlıklı yazımın ise Dünya Bizim Kültür Portalinde yayımlandıktan bir gün sonra yayından kaldırıldığını üzülerek söylemeliyim.

Bugün 40 yıldır yazı yazdığım camiada yazılarımı yayımlayacak bir mevkute bulamamam çok hazin ve manidardır. (Bu yazıyı bile kimse yayımlamak istemedi.) Kimsenin en küçük bir eleştiriye tahammülü yok. Bu, eskiden de böyleydi. Fakat günümüzdeki eleştiriye tahammülsüzlük başka bir şey; insanlar, gerçek yüzlerinin ve gizli niyetlerinin açığa çıkacağı korkusuyla paniğe kapılıyorlar. İnançlar ve idealler hikâye, asıl dert vaziyeti korumak. Yazık! Yaşarsak göreceğiz; bu trajik hâlin bedelini çok ağır ödeyeceğiz, bugünleri çok arayacağız ve çok keşke diyeceğiz!

Evet, 36 yılın birikimi olan Edebiyat ve Eleştiri Yazıları / Toplu Yazılar’a böyle bir sürecin sonunda gelindi. Kitabın Birinci Bölümü şiir üzerine yazılmış kuramsal nitelikli yazılardan oluşuyor. Ancak yazıların hareket noktası yine eleştiridir. Ya bir kitap tanıtılıyor ya bir konu tartışılıyor ya da bir tavır eleştiriliyor. Bu bölümde Ali Göçer, Ali Günvar ve “Hayranlık Zaafı” başlıklı yazıda isim vermeden Hakan Arslanbenzer (ki kendisi bunu yayımlanmadan önce okumuştu) eleştirilmiştir.

Kitabın gövdesini oluşturan İkinci Bölümde şairler, Üçüncü Bölümde hikâye ve hikâyeciler ve Dördüncü Bölümde eleştiri ve eleştirmenler üzerine yazdığım yazılar yer almaktadır. Ana hatlarıyla modern Türk şiir tarihi ve edebî akımları/anlayışları ile büyük şairlerimizden Ahmet Haşim, Yahya Kemal, Nâzım Hikmet ve Necip Fazıl üzerine yazdığım yazılar da iyi bir okumaya dayanıyordu. Bu vesileyle Beşir Ayvazoğlu’nu sıkı bir şekilde eleştirdim. Hece şairlerinden Faruk Nafiz Çamlıbel, Ahmet Muhip Dıranas, Ziya Osman Saba ve Cahit Sıtkı Tarancı’yı ciddî bir okumaya tâbi tutarak yazdım. Atatürk şiiri yazanlar ile Fazıl Hüsnü Dağlarca, İlhan Berk, Cahit Külebi ve Ataol Behramoğlu’nu değerlendirip eleştirdim. Orhan Veli ve Garip şiiri ile Attilâ İlhan’ın şiir anlayışı üzerine yazdıklarımın iddialı olduğunu düşünüyorum. Turgut Uyar üzerine derli toplu bir yazı yazdım. Sezai Karakoç’un şiirini ve Monna Rosa’sını; Cahit Zarifoğlu’nun şiirini ve şiire dair düşüncelerini özenle ve emek vererek yazdım. Zarifoğlu’nu yazarken Ramazan Kaplan’ı eleştirdim. İsmet Özel’in şiirinin köklerini ve Özel-Martın Buber ilişkisini yazdığım yazılar çok geniş çevrelerin ilgisine mazhar olmasına rağmen hiç kimsenin bunlar hakkında olumlu-olumsuz ne düşündüğünü açıkça ortaya koymaması ya da koyamaması tarafımızdan bir kenara not olarak kaydedilmiştir. (Bu konuda ileride yazmayı düşünüyorum.) Edebiyat çevrelerinin edebî tutum ve insan ilişkilerine dair bazı yazılarımdaki gözlem ve tespitlerin edebiyat sosyolojisi açısından değerlendirilmesi gereken veriler olduğunu düşünüyorum.

Hikâye üzerine yazarken Rasim Özdenören ve Mustafa Kutlu’yu karşılaştırarak değerlendirdim. Özdenören’i ve Özdenören yorumu sebebiyle Necip Tosun’u eleştirdim. Sabahattin Ali’nin bütün eserlerini Kopernik Kitap için yayına hazırlarken yeniden okudum ve farklı bir bakış açısıyla yorumlayıp yazdım. Recep Seyhan’ın hikâyeleri ile romanını uzun soluklu bir yazıyla inceledim. Bu yazının sonunda Necip Tosun ve Alâattin Karaca’yı edebî tutumları dolayısıyla eleştirdim. “Bir Öykü Kitabı: Kamçı” başlıklı deneme ise ilk eleştiri yazım sayılır ve 1983’te Yeni Devir gazetesinde yayımlanmıştır. Taşra imkân ve şartlarında 22 yaşında yazılmış bir ilk yazı olmasına rağmen eleştiriye olan ilgi ve istidadımı göstermesi bakımından oldukça ilginçtir.

Eleştiri ve eleştirmenler üzerine yazarken uzun bir yazıyla modern eleştiri yöntemlerini ele alıp edebiyatımızda eleştiri ve şiir eleştirisinin tarihsel seyrini yazdım. Eleştirmenler olarak Hüseyin Cöntürk, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Abdülhak Şinasi Hisar hakkında emek mahsulü ciddî ve iddialı yazılar yazdım. Cöntürk’ün divan edebiyatı kitabını ilk ve en oylumlu bir şekilde ben eleştirdim. Divan edebiyatı üzerinden ekmek yiyen akademik camianın bu kitaba ve edebiyat çevrelerinin bu yazıma ilgisiz kalması son derece düşündürücüdür. Tanpınar’ın eleştirmenliğini inceledim ve bağımsız bir kitap olarak yazdım (Bir Eleştirmen Olarak Ahmet Hamdi Tanpınar, 2009). M. Orhan Okay’ın Tanpınar monografisini eleştirel bir okumayla değerlendirdim. Hisar’ı yazarken eserlerini derleyip yayına hazırlayan Necmettin Turinay’ı özensizliği dolaysıyla eleştirdim. Nuri Pakdil’i ilk defa adam gibi ben yazdım ve eleştirdim. Yazdıklarını değerlendirdim, bilinmeyen/gizlenen yönlerini kaynaklarıyla ortaya koydum. Adı etrafında oluşan efsaneyi sorguladım. Tıpkı İsmet Özel hakkındaki yazılarım gibi bu da derin bir sessizlikle karşılandı.

Beşinci Bölümde muhtelif yazarlar ve konular üzerine kaleme aldığım yazıları bir araya topladım. Bazı kitapları değerlendirerek tanıttım. Düşünce hayatımızdaki ağırlığı dolayısıyla Niyazi Berkes, İdris Küçükömer ve Aliya İzzetbegoviç’i yazdım. İdris Küçükömer’i yazarken Nuray Mert’in ona yaklaşım mantığını eleştirdim. Edebî tutumları dolayısıyla Ferit Edgü, Hilmi Yavuz ve Yücel Kayıran eleştirdiğim yazarlardan bazılarıdır. Bu bölümde edebiyat ve hayat ilişkisi üzerine yazdığım bir dizi denemeye yer verdim. Edebiyat penceresinden hayat ve hayatın gerçeklerini yorumlayan duygusal yazılardır bunlar.

Son bölümde de söyleşileri bir araya getirdim. Tarih sırasına göre bakarsak ilk iki söyleşi şiir ve şiir tutumumla ilgilidir. Sonraki iki söyleşi eleştiri ve Tanpınar merkezlidir. Son iki söyleşide ise yazar kimliğim ve dergiciliğim üzerine durulmuştur. Şiir, eleştiri ve dergicilik; heyecan, fikir ve eylem!… İlginç bir çıkarsama oldu. Hayat ve edebiyat ilişkisini üzerine inşa ettiğim kavramlardır bunlar. Yazarlık hayatım boyunca benimle yapılmış söyleşiler aşağı yukarı buradakilerden ibarettir. Söyleşi vermeyi, konferans ve programlara katılmayı, gazete ve televizyonlarda boy göstermeyi, imza günü düzenlemeyi sevmem. Herhangi bir sosyal medya hesabım da yoktur ve hiç kimseyi de buralardan takip etmem. SMS ayarları kapalı olduğundan telefonuma kısa mesaj gelmez ve ben de kısa mesaj göndermem. (Eskiden mektup yazar ve mektup alırdım.) Bana sözü olanlar selâm verip sesimi duymalı, birine bir şey söyleyeceksem onunla konuşmalı veya görüşmeliyim. Tarihe karışsa da böyle bir ilişki biçimini sürdürmekte kararlıyım. Bir de haber salmak veya haber göndermek yöntemini korumaya, fırsat buldukça işletmeye çalışıyorum. Yadırgansa da tekeffülü icbar ettiği için önemsiyorum bunu. Kendimi bildim bileli kitap ve dergiler dışında bir dünyam olmamıştır. Kendi küçük dünyamda mutluyum yani…

Sohbetlerimizle birbirimizi beslediğimiz küçük bir dost/arkadaş çevrem vardır, onlardan da söz etmeliyim. Onlar benim hayatımın kahramanlarıdır. Onlarla zaman zaman buluşur; dinî, siyasî ve edebî konularda son derece samimî, seviyeli ve hararetli bir şekilde tartışırız, beyin fırtınası yaparız. Gündemdeki konuları değerlendirir ve geleceğe dair tahminlerde bulunuruz. Birbirimizin düşüncelerini eleştirirken de gayet rahatız çünkü birbirimizi yanlış anlamaktan korkmayız; birbirimize nazımız geçer. Stratejik yazılarımın ilk okuyucuları bu arkadaşlarımdır. Onların eleştiri, uyarı, katkı, düşünce ve yönlendirmelerini her zaman dikkate almışımdır.

Neticede “Yitik Şairler”, Nuri Pakdil ve İsmet Özel üzerine yazdıklarım eleştiri yazılarıma bütünsel bakışı gölgelese de Hüseyin Cöntürk, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Abdülhak Şinasi Hisar hakkında yazdıklarımın uzun yıllar önemini koruyacağı kanaatindeyim. Eleştiriye bakışım ve edebî tutumum, samimiyetim, açık sözlülüğüm ve yazarken verdiğim emek beni tanıyanların malûmudur. Bunun bir bedeli/mükâfatı olacaktır elbette. Ne olursa olsun yazı bittikten sonra yaşadığım iç huzuru ve öz güveni hiçbir şeye değişmem. Benim için en büyük mükâfat budur. Zira bana göre eleştiri, sorumluluk şuuruyla kaleme alınan ve sorumluluk duygusu uyandırmayı amaçlayan bir yazı türüdür. İnsanın görevini yapmış olmasından daha güzel ne olabilir ki…

Bundan sonra Sezai Karakoç’un hatıraları ve siyasî düşünceleri; İsmet Özel’in Necmettin Erbakan, Turgut Özal ve Recep Tayyip Erdoğan eleştirisi; Rasim Özdenören’in ANAP, RP ve AK Parti bağlamında siyasî yazıları ve ilişkileri; 1980 sonrası edebiyat, siyaset ve çıkar ilişkileri; üstatlar ve fikirlerinin iflâsı, edebiyatta ahlâk ve şahsiyet sorunu, öz güven sorunu ve eleştiri korkusu, dergi ve yayınevi çevrelerinin fikir ve edebiyat hayatına kattıkları ve götürdükleri, edebiyat mahfilleri ve ahbap çavuş ilişkisi, yazar-yayınevi ilişkileri, edebiyat ödülleri, gazete yazarlığı ve edebiyat, akademi ve edebiyat, sosyal medya ve edebiyat, popüler yazarlar ve edebiyat tüccarları ile FETÖ’den beslenen yazarlar ve yayınevleri gibi edebiyat tarihi ve sosyolojisinin incelemesi gereken mayınlı konular üzerine yaşadıklarımı ve gördüklerimi, bildiklerimi ve duyduklarımı, duygularımı ve düşüncelerimi yazmak isterim, belki yazarım da. Birilerinin bu adımı atması ve yolu açması gerekiyor çünkü. Kim bilir belki tarih bu görevi bize verir!…

Bir de 15 sene görevlendirmeyle Diyanet İşleri Başkanlığında Başkan Danışmanı olarak özel kalem hizmetlerinde çalıştım (2003-2017). Tayyar Altıkulaç ve sonrası bütün başkanlara dair yaşadıklarımı ve gördüklerimi, bildiklerimi ve duyduklarımı, duygularımı ve düşüncelerimi de yazmam gerekir. Özellikle son çalıştığım başkanla ilgili yazacaklarımın ezber bozacak nitelikte olduğunu düşünüyorum. Aklıselimle hareket etmek için hissiyatımın biraz daha durulmasını bekliyorum. Diyanetle ilgili tecrübe ve hatıralarımı yazarken İsmail Kara’nın da bütün kitaplarını eleştirel bir gözle değerlendirmek istiyorum. Zira din-diyanet-devlet-siyaset ilişkileri ve tarikat/cemaat konularında İsmail Kara’nın hüküm cümleleri ve bunların yaslandığı gerekçeler ilginç bir şekilde hedef büyüten veya küçülten bir özelliğe sahiptir. Kimsenin yazmadığı veya az yazdığı konularda yazmanın avantajını kullanarak “derin siyaset” yapıyor! İma ederek konuşuyor, bu yolla bir tavır ortaya koymaya ve bir algı oluşturmaya ya da bazı algı odaklarına destek olmaya çalışıyor. Oysa düşünce ve tavrını açıkça ortaya koyabilirdi. Tabiî bu bir karakter ve cesaret işidir. Suyu bulandırarak iş yapmak daha risksiz görünüyor! Bu sebeple İsmail Kara’nın da eleştirel bir bakışla yazılması gerekiyor.

MEHMET ERDOĞAN

Nuri Pakdil, ‘denemek’ten ‘deneme’yi bulan bir yazardır! Bütün yazdıkları denemenin sınırları içinde kalır. Denemeciliğinin, biri düşünce ağırlıklı ve eleştirel nitelikli yazılara, diğeri de aforizmalardan oluşan metinlere dayanan iki boyutu vardır.

Nuri Pakdil, Biat adıyla üç ciltte toplanan yazılarında, ustası Nurullah Ataç’ın öznel/izlenimci yolunu sürdürerek eleştirel nitelikli denemeler yazar. Ataç, öznel bir düşünce ve beğeniden yana tavır koyarak yola çıkar ve herhangi bir konuya veya esere buradan bakar. Zamanla düşünce ve beğenisi değişirse ölçütleri de değişir. Pakdil’in ise bu anlamda belli bir ölçütü yoktur. Ataç’ın yolunu daraltarak izler. Bundan dolayı çelişkisiz görünür. Yaptığı iş, genellikle bir düşünceye veya yanlış anlaşılan bir kavrama açıklık getirmektir. Ceyhun Atuf, Melih Cevdet, Behçet Necatigil, Cemal Süreya gibi şairlerin edebiyatla ilgili görüşlerini tartışır ve eleştirir. Edebiyat dergisine yönelik her eleştiriye özenle cevap verir. Önemli bir yanı, çevresinde bulunduğu veya kendi çevresinde yer alan yazarlar hakkında yazmış olmasıdır. Necip Fazıl, Sezai Karakoç, Âkif İnan, Rasim Özdenören ve Alâeddin Özdenören üzerine yazar ve bu yazdıkları, kısmen metin tahlili niteliğinde yazılardır.

Bir Yazarın Notları gibi çoğunluğu teşkil eden ikinci tür denemelerinde, bir düşünceyi veya konuyu çerçeveleyip anlatmaya çalışmaz, uç noktalara göndermelerde bulunmakla yetinir. Konuyu gerer; gerilmiş kısmın en ucuna değinir ve geçer. Gereksiz gerilimler içindedir. Açık seçik bir anlatımı olmasına rağmen dili âdeta boşlukta yüzer. Bağlantısız geçişler yapar. Bazen bir kelimenin sesine bazen bir tek harfine basar; buradan aforizmalar çıkararak kendince zihinsel sıçramalarda bulunur. Bu tür denemelerinde ‘kelime’ye aşırı derecede yüklendiğinden, cümlesini kuramamış bir kelime yazarı gibi kalır! Bu yüzden yazdıkları çoğu defa okuyucuda nesnel bir karşılık bulmaz.

Nuri Pakdil’de anlamın belki a’sından söz edilebilir! Gerisi aysberg gibi suyun altındadır. Okur onda, herhangi bir tedai kaygısı taşımadan sadece cümlenin gidişini izler. Denemelerinin temel tezi bilinç uyandırmaya dayanır. Bu bilinç kendini yaralı ve parçalanmış hissetmez ama alıngan ve bulanıktır. Haklı değil, sanki haksızlığa uğramıştır. Peki, hak nedir; sadece bir sanı mı? Sanılarla örülü bir zihin, herhangi bir düşünceyi veya konuyu kuşatmak yerine onun üstüne abanır. Hangi ucundan tutarsa orayla boğuşur. Okur, bu boğuşmayı sadece izler. Soru sormaz ve hiçbir sorusuna da karşılık beklemez. Kendini primitif bir dansa kaptırıp gider! Çünkü sanı ve tedailer bir disipline bağlanmak istemez. Bunların metne dönüşürken aldığı görece bütünlüklü şekil, kelimelerin birbiriyle yüzeysel ilintisinden ibarettir. Bu sebeple ondaki bütünlük yapay ve görecedir.

Nuri Pakdil ve ardılları, İslâm inancına bağlı olmakla birlikte, din hakkındaki bilgileri cami cemaatinin seviyesinden öteye geçmez. Kimya-yı Saadet ve Mektubat-ı Rabbanî gibi kötü tercüme edilmiş avamî kitapların dışında, belki bir de Millî Eğitim Bakanlığının “Şark Klâsikleri” dizisini okumuşlardır. İslâm’ı ideolojik bir doktrin gibi algılamalarının ardında eksik bilgi edinmelerinin payı olduğu kadar, resmî ideolojiye karşı gelişen dinî muhalefete yakınlık duymalarının payı da söz konusudur.

Cumhuriyet hükûmetlerinin dine karşı politikaları, Anadolu halkı ve taşra kökenli aydınlar üzerinde her zaman olumsuz etki yaratmıştır. 1950’li yıllardan sonra hızla artan büyük şehirlere göç olgusu, taşra kökenli insanları yerli kimlik arayışına sürüklemiştir. Büyük şehirde yabancılaşma veya kendini ifade edememe duygusu, yerli kimliğin en dinamik ve kaynaştırıcı unsuru olan dine, bu defa sığınma psikolojisiyle yönelimi artırmıştır. Yerli kimlikte din dili, dayanışma ve bir yere tutunabilme arzusunun en güvenilir araçlarından biridir. Çünkü gelenekselleşmiş din dilinde, her zaman dost ve düşmanlar veya biz ve onlar vardır. İnsan kendini, böyle bir grup içinde daha güvende hissetmektedir.

Nuri Pakdil ve kuşağı yazarlar, taşra-şehir ikilemi içinde yerlilikle çağdaşlığı birbirine karşıt iki olgu olarak görmelerine rağmen yine de ikisinden birini hiçbir zaman açıkça tercih edemezler. Onlara göre şehir, yaşama biçimi ve yapısal özellikleriyle yabancılaşma ve köksüzlüğü, taşra ise ezilmişliği ve sömürüyü anıştırır. Din, folklorik bir değer hâline getirilmemeli ve hele hele hiçbir şekilde köylüleştirilmemelidir. Çünkü İslâm şehirli bir dindir! Böyle düşüncelere sahip olsalar da yine şehrin imkânları içinde en iyi şekilde yaşamaya çalışmışlar ama hep taşralı gibi duyup hissetmişlerdir. İşte onlarda din, bu hissedişin ortak dil zeminini oluşturan bir olgudur. Meselâ böyle bir ikilem Necip Fazıl’da görülmez. Zira Necip Fazıl’ın kimlik arayışı sosyal bir sebebe değil, felsefî bir temele dayanır.

Nuri Pakdil’in düşünce aforizmaları, Batılılaşma ve resmî ideoloji olmak üzere iki konuda yoğunluk kazanır ve bunları da birbiriyle bağlantılı görür. Bütün yazılarında bu iki konu etrafında yoğunlaşır. Hatta Edebiyat dergisini, “Ülkü olarak Batıcılığı seçmediğimizi, yalnızca yerli düşünceye ve bunun tüm değer yargılarına bağlı olduğumuzu söylemek.” (Biat, 1973) için çıkardık, derler. Bu sebeple Edebiyat’ta, edebiyat çoğu defa arka plânda kalır.

Nuri Pakdil’in Batı medeniyetine karşıtlığı salt bir tepkidir. Batının dayandığı dinî, tarihî ve felsefî temellere ilişkin derinlemesine bir bilgiye sahip değildir. Onun gözünde Batı demek, emperyalizm ve sömürü demektir. Batı medeniyetinin bir ürünü olan teknoloji ve mülkiyet birer sömürü aracıdır. Ne var ki Batının emperyalist yüzünü sosyalist aydın ve yazarlardan öğrenir. Farklı gerekçelerle de olsa zaman zaman onlarla aynı dili kullanır. İslâm coğrafyasına ilgisi ise Batı karşıtlığından gelir. Yoksa İslâm ülkelerinin tarihî, sosyal ve kültürel yapıları hakkında herhangi bir bilgi donanımına sahip değildir. Tıpkı taşra-şehir ikileminde olduğu gibi bir Doğu-Batı ikilemi yaşar. Doğu-Batı karşıtlığı tezi medeniyet, tarih ve din farklılığı vurgulanarak ifade edilmiş olsa da sonuçta bir bilgi ve düşünce sistemi tecrübesinden geçmediğinden duygu düzeyinde kalır. Çünkü o, düşünce ve eylemde diyalektikten yoksun salt bir tepki adamıdır.

Nuri Pakdil’de düşünce derin değil, sathîdir. Onun düşüncesi yalın ve çarpıcı sloganlardan ibarettir. Slogancılığı ilk yazılarından başlayarak devam edip gider. Bir düşünceyi sloganların ötesinde tartışmaz. Bu da onun slogancı bir yazar olduğunu gösterir. O, sloganlarıyla ideolojik bilinci ve tavrı canlı tutmaya çalışır. Sloganları netice odaklıdır yani slogan onda hükümdür. Edebî tavrı ise bir aktivist tavrıdır; ona göre edebiyat araçtır, amaç eylemdir. Bu yüzden Pakdil, ne sanatçı, ne de düşünürdür; o, muhalif tavırlı bir edebiyat yazarı ve aydındır.

Nuri Pakdil gençlik yıllarında, sonradan karşısında yer aldığı resmî ideolojinin saflarında genç bir devrimciydi. Onun, Maraş’ta okul dergisi olarak çıkarılan Hamle edebiyat dergisinde (S. 10, 19 Mayıs 1954) yayımlanan ve hiçbir kitabında yer almayan “Kurtuluş Destanı” adlı on bir bölüm hâlindeki uzunca bir şiiri, o yıllardaki duygu ve düşünce dünyasının izlerini açıkça belli eder:

“Bir ses

Hepimize tercüman olur gibi

Yükseliyordu alabildiğine Samsun’dan

To be or not to be”

“Neydi o günler Mavi Gözlü Paşa

Doğrusu güldürdün yüzümüzü

Gözümüze dizimize durur inkâr edersek

Sana borçluyuz bu günümüzü”

Mustafa Kemal için yazılan benzeri nitelikteki şiirlere kalite yönünden açık fark atan bu şiir, elbette Ataç’ın dikkatinden kaçmayacaktır. Nitekim Ataç, dergilerde Pakdil’i ve dergisini öven ama bununla birlikte yönlendirmeye çalışan değiniler yazar. Pakdil için bunlar, bir meşruiyet ve kendini ispat beratı olur. Sonradan Orhan Veli ve Ataç’ı, Cumhuriyet edebiyatının en iyi iki temsilcisi; değişimin ve bozulmanın şiir ve yazıdaki iki prototipi olarak görüp eleştirse de Ataç’ın etkisini her zaman üzerinde taşır.

Yine Nuri Pakdil’in, MTTB Hukuk Fakültesi Talebe Derneği tarafından çıkarılan aylık hukuk, kültür, sanat dergisi Töre’de (S. 1, Nisan 1959) yayımlanan ve hiçbir kitabında yer almayan “Töre Dili ya da Bir Muştucu” başlıklı son derece ilginç bir yazısı vardır. Bu yazısında Nurullah Ataç’ın dil tutumunu esas alarak fakülteden hocası hukukçu İsmet Sungurbey’in öz Türkçe çabasını savunur. Yazısına, Ataç’ın ölümüne duyduğu üzüntüye ve dilde yaptıklarının önemine değinerek başlar. Sonra onunla ilgili hatıralarını anlatır. Ataç’ın bir sohbetinde İsmet Sungurbey’in ona soru sormasından ve Ataç’ın onu önemsemesinden bahseder. Ardından sözü İsmet Sungurbey’in hukukta dilin öz Türkçeleşmesinde yaptıklarına getirir. Onun eski kelimelerin yerine kullandığı yeni kelimelerden oluşan uzunca bir paragraf örnek verir. Yazısının bir yerinde öz Türkçe çabalarının önemini anlatırken şöyle der:

“Dile dayanan, dili önemleyen (önemli sayan) törecilerin (hukukçuların) yetişmesi için ne yapmalıyız? Bu baylara gökçe yazını (edebiyatı) sevdirmelisiniz. Gökçe yazın sevgisi yayılmalı Türkeli’ne (Türk yurduna, Türkiye’ye). Salt töreciler için söylemiyorum, bilimin her dalındaki yüce kişilerin gökçe yazını sevmeleri gerekir. Gökçe yazını sevmeyen, gökçe yazınla ilgilenmeyen ‘bilgin’in olumlu davranışları olabileceğine, olumlu yapıtlar verebileceğine inanamıyorum bir türlü. Bu savımı genellerken yanılıyor muyum bilmem? Bu genellemenin nedenlerini söylesem uzun sürecek şimdi.” Ve yazısını İsmet Sungurbey için “Töre bilimin Ataç’ını selâmlıyorum.” diyerek bitirir.

Nuri Pakdil, baştan beri bayraktarlığını Nurullah Ataç’ın yaptığı Türkçeden Arapça ve Farsça kelimelerin atılması, bunların yerine öz Türkçe kelimelerin kullanılması anlayışının ateşli bir savunucusudur. Bunu yaparken sol, Kemalist ve sosyalist çevrelerle aynı saftadır. Bu çevrelerin dilde yenileşme adı altında yaptığı tasfiyeciliğin ideolojik boyutundan habersiz gibidir. Öz Türkçe kullanma modası ve büyüsüne kapılarak bu konuda onlar gibi düşünmektedir. Aslında tasfiye edilmek istenen İslâm kültürüdür. Pakdil sonraki yıllarda ideolojik olarak bu çevrelerden ayrılsa bile dil anlayışında baştaki tutumunu ısrarla sürdürür. Bu defa tasfiyecilerin diliyle Osmanlı-İslâm kültürünü savunmaya çalışır.

Nuri Pakdil, gençlik yıllarının ardından kendi dünya görüşünü oluşturur ve bundan sonra resmî ideolojiye karşı sert bir muhalefet tavrı içine girer. Yazılarında, Cumhuriyetin dünya görüşü ve devrimlerinden “1923 devrimi” şeklinde imalı söz eder ve hemen her fırsatta bunları eleştirir. Ona göre Cumhuriyet devrimleriyle uygarlığımıza yabancılaştık ve aynı uygarlık çemberindeki uluslardan koparıldık. Çünkü bu devrimler ile Anadolu insanının değer yargıları, inançları, tarihsel dayanakları çelişmektedir. Halkçılık iddia edilmiş ama sürekli olarak kent soylu sınıfı büyütülmüş; bununla birlikte yoksulluk ve yoksul sınıf da artmıştır.

Yine ona göre bağımsızlık kavramı soyut bir kavram olarak algılanmamalıdır. “Bağımsızlık, önce bir ulusun kendi uygarlık değerlerini yitirmemesiyle, kendi uygarlık değerleri birikimiyle davranışlarda bulunmasıyla belirebilen bir olgudur. Bir ulus, kendi uygarlık değerlerinden kopuk bir düzeyde bulunuyorsa, o ulus için ne ekonomik, ne de siyasal bir bağımsızlık söz konusu olabilir.” (Biat II, 1977)

“Türk ulusu yalnızca dinini, yurdunu, özgürlüğünü, namusunu savunmak için, bunlara yönelik ‘tehlike’yi ortadan kaldırmak için girmiştir savaşa bugüne değin.” Cumhuriyet devrimleriyle “Ulusumuz, İslâm öğretisinden kaynaklanan devletini savunmak için girdiği savaştan sonra bu ereğine ters düşen bir sonuçla karşılaşmadı mı?”, diye sorar. (Biat III, 1981)

Nuri Pakdil, yönetim şekli olarak Cumhuriyeti doğrudan hedef almaz. Daha çok Cumhuriyeti kuran kadroları eleştirir. Ne var ki bu kadroların Osmanlının okullarından yetiştiğini, Cumhuriyet devrimlerinin tarihsel bir sürecin ürünü olduğunu görmez. Bu yüzden eleştirileri tarihsel dayanaktan yoksun ve yüzeysel kalır.

Nuri Pakdil’in adı etrafında oluşturulan efsane bir düşünce ve eylem bilincine değil, daha çok bir tavır ve ilişki biçimine dayanır. Efsane kahramanının marazî tavırları, karşısındakini aşağılama ve horlama şeklinde tezahür etse bile bunların bir mesaj içerdiği düşünülür ve tatmin yoluna gidilir! Böylece doğrudan yansıtılamayan tepkiler, bu tür tavırlara sığınarak kendini ifade etmiş olur. İlginçtir; Pakdil’in çevresinden uzaklaşan herkes bu durumdan şikâyet eder ama bir zaman sonra kendisi benzeri tavırlar içine girer. Edebiyat dergisi ve ondan kopan dergiler ile kendini bu ortama bağlı sayan bütün çevrelerde bu marazî tavır ve ilişkilerin izleri görülür.

MEHMET ERDOĞAN

Edebî eleştiride, eleştirmenin bir fikir ve yöntem sahibi olması kadar bir üslûp sahibi olması da önemli esaslardan biridir. Edebî bir anlayışa ve yönteme sahip olmadan edebî bir metnin/eserin gerçek değerini ortaya çıkarmak nasıl mümkün değilse, aynı şekilde edebî bir üslûba sahip olmadan da herhangi bir metne/esere dair elde edilen düşünce ve kanaatleri sağlıklı bir biçimde ortaya koymak mümkün değildir. Demek ki edebî eleştirinin fikir ve yöntem gibi temel unsurlarından biri de üslûptur. Eleştiride üslûp, belli bir yöntemle elde edilen düşünce ve kanaatlerin eserin özüne en uygun biçimde ortaya konulma çabasıdır. Kusurlu veya çarpık bir üslûpla doğru ve anlaşılabilir hükümler ortaya koymak zordur. Böyle bir üslûpla belki polemik yapılabilir, polemik ise eleştirinin gizli düşmanıdır. Polemiğe kapı açan bir eleştiriyle sağlıklı değerlendirmelere ulaşmak imkânsızdır. Çünkü polemik, eleştiriyi kemiren ve içten içe çürüten bir virüstür! Elbette polemik de doğru alanda kullanıldığında işe yarayabilir ama eleştiri alanında zararlı ve gerçeği gölgeleyen bir husustur.

Türk edebiyatında modern anlamda eleştirinin kendisini göstermeye başladığı Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemlerinde eleştiri adına en önemli sorun, kuşkusuz yazarların edebî bir anlayışa, ardından da edebî bir yönteme sahip olmayışlarıdır. Namık Kemal ve Beşir Fuat’ı kısmen istisna kabul ederek söylersek; başlangıçta genellikle iyi-kötü, güzel-çirkin ve faydalı-zararlı gibi değer yargıları çerçevesinde öznel değerlendirmelerle eleştiri yapılıyordu. Edebî bir kritere ve yönteme sahip olmayan yazarlar elbette çelişkili değerlendirmeler yapmaktan kurtulamıyordu. Bu da eleştirinin ciddîye alınmasını, dolayısıyla edebî bir tür olarak ortaya çıkmasını engelliyordu. Ne zaman ki Ahmet Haşim ve Yahya Kemal edebiyat sahnesinde ağırlığını hissettirmeye başladı, işte o zaman estetik meselesi önem kazandı. Edebî bir eserin dili, muhtevası ve biçiminin nasıl olması gerektiğine dair yapılan tartışmalar edebî görüşlerin şekillenmesine, kuram ve yöntemlerin oluşmasına yol açtı. Ayrıca Millî Mücadele yıllarının ardından Yahya Kemal ve Ahmet Haşim’in fikirleri ve yazdıkları, taraftarı ve muhalifiyle bir edebiyat atmosferinin oluşmasını sağladı. Bu atmosferin en önemli verimi dergiler ve sohbet meclisleriydi. Böylece eleştiri ve eleştirel düşünce kendine bir zemin buldu. Ne var ki sacayağı tamamlayacak olan üslûbun önemi henüz tam olarak fark edilmemişti. Bu sebeple modern edebiyatımızda ilk edebî tartışmalar ve poetik metinler çoğu zaman polemikle ve hakaretamiz ifadelerle malûldür. Üslûbun önemi fark edildiğinde ise eleştiri edebî bir tür olarak edebiyatta yerini yavaş yavaş almaya başlar. Bunu fark eden ve Türk edebiyatında eleştiriye üslûp kazandırmaya çalışan ilk yazarlardan biri Abdülhak Şinasi Hisar’dır (14 Mart 1887-3 Mayıs 1963).

Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştirmenliği ve üslûp hassasiyetini edebî bir tür adına şuurdan ziyade kendi edebî tarzına ve zevkine uygunlukla açıklamak gerekir. Onun edebiyat yazıları, anlama ve anladığını ifade etme gayretinden doğan bir hayat tarzının ürünüdür. Yazılarında doğru anladığını doğru ve güzel ifade edebilme çabasına girer. Bu sebeple düşüncelerini ifade biçimine büyük bir özen gösterir. Üslûp hassasiyeti de buradan kaynaklanır. Yoksa edebiyat yazılarını bir eleştiri anlayışı ve yöntemiyle kaleme almaz. Eleştiriye giderek/yazarak ulaşır. Abdülhak Şinasi Hisar’ın yazarlığı aslında diğer türler için de böyle ve biraz rastlantısaldır. Romanlarını, döneminin roman anlayışıyla veya herhangi bir roman tarzının ilke ve kalıplarını dikkate alarak yazmaz. O, kendini; yaşadığı ve aradığı dünyayı/geçmişi yazmaya çalışarak korkularının etrafına edebî bir güvenlik halkası oluşturmak ister. Yazıyla yalnızlığını gidermeye/aşmaya çalışır. Bu düşünceler şiir denemeleri için de geçerlidir. Onun için duygularını ifade eden güzel bir mısra ister kendi kaleminden çıksın ister herhangi bir zaman diliminde yaşamış bir şaire ait olsun fark etmez. Hazırladığı şiir seçkisini (Aşk İmiş Her Ne Var Âlemde) böyle değerlendirmek mümkündür. Zira şiir denemeleri ile seçkisine dâhil ettiği mısra ve beyitler onun duyarlığını bire bir yansıtmaktadır.

Ne adına olursa olsun Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştiri yazıları ve bu yazıların üslûbu modern edebiyatımızda eleştirinin ciddîye alınmaya başladığının ve bir seviye tutturma gayreti içinde olduğunun ilk işaretleri olarak değerlendirilmeyi hak edecek nitelik ve niceliktedir.

Hakkında Yazılmış İki Kitap

Abdülhak Şinasi Hisar hakkında yazılmış önemli kitaplardan biri Sermet Sami Uysal’ın Abdülhak Şinasi Hisar adlı eseridir. Yazar, kitabında konumuz bağlamında önce Abdülhak Şinasi Hisar’ın üslûp titizliğini tespit eder: “Çalışırken çok titizdir… O uzun, dolgun ve olgun cümlelerinin zaman zaman kendisi de sihrine kapılırsa da sık sık, yazdığı birkaç satır üzerinde günlerce düşündüğü olur… Bu üslûp titizliği ona, Fransız ve Lâtin sanatçılarının en güzel fakat en çileli armağanıdır.”

Yine Sermet Sami Uysal, Mustafa Şekip Tunç’un Abdülhak Şinasi Hisar’ı “İlk zamanlar şiirin çilesi ile haşrolduktan sonra tenkide geçen ve buradaki temiz ve güzel örnekleriyle temayüz eden bu şahsiyet…” şeklinde nitelediğini nakleder.

Bu arada Sermet Sami Uysal’dan onun, “Hiç namaz kılmadım ve camie de gitmedim. Yazık ki ben mutekit değilim. Namaz ile öteki dünya dedikleri yere gidileceğini ummuyorum. Fakat bu mâni değildir ki hemen bütün insanlar gibi ben de her gün ve her gece Allah’tan niyaz, rica ve duadan geri kalayım…” dediğini öğreniriz. Ayrıca hayatıyla ilgili çok ilginç bir detay ya da itirafı; “Hayatta bir evlenme hatasını yapmadım. Ara sıra ya evlenseydim de iki çocuğum olsaydı; oğlum komünist, kızım aktris olsaydı hâlim nice olurdu, diye düşünürüm de şimdiki hâlime şükrederim.” dediğini paylaşır. Benzer şekilde bir itiraf da Boğaziçi Mehtapları’nda yer alır: “Tehlikeli bir hürriyet içinde ailemin bana yalnız din için bir hürmet telkin etmek istediğini görür fakat dine de inanamazdım.”

Abdülhak Şinasi Hisar, anne tarafından dedesinin Rumelihisarı’ndaki yalısında dünyaya gelir. Anne ve baba tarafı köklü bir soydandır. Ataları arasında paşalar, beyler, servet sahibi ve kalem erbabı kişiler vardır. Zamanına göre varlıklı, kültürlü ve seçkin bir muhitte doğar; aşçılar, hizmetçiler ve mürebbiyelerle büyür; özel hocalardan Fransızca ve Türkçe dersleri alır, Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemlerinin Batı kültürüyle yetişir.

Cumhuriyet Döneminde sanat ve fikir çevrelerinin merkezî yerlerinde bulunur ancak yeni anlayış ve hayat tarzından uzak durur; geçmiş günlerin ve güzelliklerin hayaliyle yaşamaya devam eder. Bir çeşit mazi cennetindedir! Ahmet Haşim ve Yahya Kemal’le mazi üzerinden dosttur. Değişen İstanbul’da eskiye ait izlerin peşinde ve özlemi içindedir. 1922’de doğup büyüdüğü yalıları yanar, bu yangında kitapları ve eşyaları kül olur. Eserlerinde bu küllerin arasındaki eski dünyayı, çocukluğunun dünyasını hayatının sonuna kadar hisseder, yaşar ve dile getirir. Kalıcı olana inanmaz; gelip geçenin bıraktığı tatla ve hayal âleminde yaşamayı tercih eder. Dili ve üslûbu özenlidir. Kelimeleri sanki bir mimar gibi, bir kuyumcu ustası gibi ele alır ve bir musiki ahengiyle cümledeki yerlerine yerleştirir. Çok zengin tasvirleri vardır ve sıfatları bolca kullanır. Yazılarında duyguyu ve güzelliği yaşar ve yaşatmaya çalışır. “Fânilerin Hüznü” başlıklı yazısı hayat felsefesinin özetidir. Ruhun ebedîliğine ve öbür dünyaya inanmayan, bu yüzden her geçen günle insan ömründen bir şeyin eksildiğine, koptuğuna üzülen bir hayat felsefesine sahiptir.

Sermet Sami Uysal, Adile Ayda’nın Abdülhak Şinasi Hisar ile ilgili “Abdülhak Şinasi Hisar’ın sanatındaki en kıymetli hususiyet şüphe yok ki şarkla garbın ahenkli bir terkibini bize sunmaktaki muvaffakiyettir. Abdülhak Şinasi, gerek ruh ve mana, gerek şekil ve usul bakımından aynı zamanda hem şarklı hem garplıdır.” dediğini aktarır.

Sermet Sami Uysal’a göre Fransız romancı Marcel Proust’un sanat anlayışından etkilendiği, yine Fransız yazar ve siyaset adamı Maurice Barrès’in siyasî/milliyetçi fikirlerinden beslendiği daha sağlığında yazılıp söylenmiştir. Gerçekten o, birçok yönüyle; hayatı, hayata bakışı, edebî tarzı ve nihayet eseriyle Marcel Proust’a benzer.

Bütün bunlar bizim, Abdülhak Şinasi Hisar’ın kişiliği ve yazı hayatı hakkında sağlıklı ve sağlam kanaatlere ulaşmamıza yardımcı olur. Onun hayata bakışı, inanç ve düşünceleri, kişiliği, yetişme tarzı ve çevresiyle ilgili birinci elden bilgiler ediniriz. Yalnızlığı ve geçmişe özlem hassasiyeti onun için bir yönüyle bir çıkmaz, bir saplantı hatta bir hastalık hâlini alırken diğer yönüyle de yazarlığını besleyen, onu hayata bağlayan ve üslûp sahibi kılan bir husustur. Geliştirdiği estetik dil ve üslûpla kendine bir hayat alanı oluşturur. Bir şeyi güzelce ifade etme, geçmişe olan özlemini dindirir ve onun haz dünyasının devam etmesini sağlar. Söze ve onun ifade güzelliğine sığınan, buradan seçkin bir hayat tarzı edinen yazar, yazıyla fildişi kulesinin duvarlarını örer ve kimsenin içeri girmesine müsaade etmez! Varlığı yoklukta arar ve yokluğa teslim olur ancak buradan dinî, mistik ve felsefî bir düşünce elde edemez; toplumdan ve çevresinden uzak katı bir bireysellik yaşar. Elbette bizi ilgilendiren inanç ve düşünceleri değil, bir şeyi ifade etme kabiliyeti ve ifade biçiminin (üslûp) özellikleridir.

Abdülhak Şinasi Hisar hakkında yazılmış önemli kitaplardan bir diğeri yine Abdülhak Şinasi Hisar adlı Necmettin Turinay’a ait bir doktora çalışmasıdır (ki tez danışmanı Prof. Dr. M. Orhan Okay’dır) ve o da bu çalışmasında onun bir “üslûpçu” olduğunu tespit eder ve ayrıca Dergâh, İleri ve Yarın mecmualarında neşredilen “tenkitlerinde mevzu ettiği eserden ziyade bunlar vesilesiyle geliştirdiği ve merkezden bir hayli uzaklaşan mülâhazaları”nın dikkat çekici olduğunu söyler. Bu da onun eseri bir mesele üzerine ele aldığına delâlet eder. Bir meseleden yola çıkarak eserle ilgili değerlendirmelerde bulunması, aslında eseri derinlemesine kavramış olmasını gerektirir. İkinci yazma evresinde (1928-1930’dan sonra) önce Türk Yurdu ve Milliyet, ardından Varlık, Ulus, Muhit ve Ağaç’ta, sonra da tekrar Türk Yurdu ve Yeni İstanbul’da yazdığını belirtir.

Necmettin Turinay, çalışmasında biraz abartılı bir biçimde “Abdülhak Şinasi Hisar’ın nazarında Cumhuriyet Türkiye’sindeki değişmelerin tasviple karşılanmadığını” ifade eder. “Aldığı kültür, edindiği telâkkiler ve hayat tarzıyla yeni Türkiye’deki yapı değişikliklerini tasviple karşılaması zaten beklenemezdi. Gerçekten yazılarının kronolojisi gözden geçirildiğinde Mustafa Kemal hakkında menfi değilse bile müspet bir kanaat izharından özellikle kaçındığı görülür.” der. Bundan da onun yeniye ve yeniliğe karşı teslimiyetçi değil, sorgulayıcı/eleştirel bir kişiliğe sahip olduğunu anlarız. Gelgelelim o, sadece Cumhuriyet Döneminin yeni hayat tarzı ve anlayışlarına değil, Meşrutiyet Döneminin yeni hayat tarzı ve anlayışlarına da tepkiyle yaklaşmıştır. Zira onu asıl rahatsız eden yenilik adına geçmişin küçümsenmesi ya da inkârıdır. Bunun dönemlerle ve dönemlerin siyasî aktörleriyle doğrudan bir ilişkisi yoktur.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştiri vasıflı yazılarının dışında roman, hatıra ve fıkralarında hatta şiir denemelerinde bile açıktan veya alttan alta bir eleştirel duyarlık, yaklaşım ve üslûp görülür. Eserleri bu bakış açısıyla incelendiğinde ne söyleyeceğine verdiği önem kadar, nasıl söylemesi gerektiğine de özen gösterdiği açıkça kendini belli eder. Üslûp hassasiyeti, düşüncesini şekillendirir; inceltir ve zarif hâle getirir. Ona göre eserin ruhu üslûbudur. Onda klişe ifadeler bulunmaz. Yalın bir hükmü, karmaşık bir meseleyi veya zor bir konuyu kendine özgü üslûbuyla işler; bir hissiyata, bir fikir zenginliğine dönüştürür. Kırmaz ve dökmez; dokunur ve kendi etki alanına çeker.

Neticede bilgisi, hayata bakışı, meseleleri kavrayış derinliği, üslûp hassasiyeti, yüksek edebî zevki ve bir bütün olarak kişiliği eleştiri kabiliyetinin gelişmesini sağlar. Yazılarından başlayarak (ki bunları da Necmettin Turinay derlemiştir) eserlerindeki eleştiriye ve eleştirel üslûba dair örnekleri inceleyelim.

[Yeri gelmişken Abdülhak Şinasi Hisar’ın eserlerini derleyip yayına hazırlayan ve her birine ayrı ayrı ön söz yazan Necmettin Turinay’ın, bu işi yaparken gerekli titizliği göstermediğini söylemek gerekiyor. Dönemi; dönemin roman, hikâye ve şiirini anlamaktan son derece uzak; konuyla doğrudan ilgisi olmayan, birbirinden kopuk, savruk ve tekrara boğulan bu uzun ön sözler, derleme süreciyle ilgili bilgilerin dışında önüne konulduğu kitaba dair hiçbir fikir vermiyor. Anlaşılan Necmettin Turinay, doktoradan sonra konuyla hiç ilgilenmemiş. Faydasız, sıkıcı ve en önemlisi “üslûp hassasiyeti” bakımından Abdülhak Şinasi Hisar’ın kitaplarının önüne yakışmayan bu metinlerin yeni baskılarda çıkarılmasını öneriyorum. Varsa derlemeyle ilgili okuyucunun bilmesi gereken bilgiler, bunlar yayıncının notu olarak kitabın künyesinde verilebilir. Ayrıca derleyenin hayat hikâyesinin yazarın hayat hikâyesinin yanında kitabın başına konulmasını yadırgadığımı ve bunun da yazara bir saygısızlık olduğunu belirtmeliyim. Kitapların kapağına ve künyesine bakılırsa anlaşılan yayınevi editörünün kafası da onların türü konusunda oldukça karışık! Bir de kitaplar baştan sona iyice tashih edilmeli; inanılmaz yazım hataları var, bu asla kabul edilemez. Öte yandan korkarım ki derleme işi de bu özensiz ön sözler gibidir. Bu sebeple edebiyat araştırmacılarının Abdülhak Şinasi Hisar’ın sağlığında kitaplaşmamış yazılarını yeniden derlemesinde fayda mülâhaza ediyorum.]

Makaleleri

Abdülhak Şinasi Hisar, Kitaplar ve Muharrirler adı altında bir araya getirilen makalelerinin birinci cildinde (Mütareke Dönemi Edebiyatı) yer alan yazılarında okuduğu/tanıttığı kitapları bir eleştirmen tavrı ve dikkatiyle ele alır. Konuyu, kurguyu, ifade ve imlâ yanlışlarını, bunların doğrusu ve olması gerekeni yapıcı bir üslûpla dile getirir. Âdeta konuyu tasarlayarak yeniden yazar ve mevcudu bununla karşılaştırır. Böylece yazara/okuyucuya bir çeşit yol göstermiş olur.

Diğer taraftan bu yazılarında eleştirmen kimliğini münevver ve mütefekkir tarafıyla mezceder. Önce ilgi alanına giren nitelikli kitabı seçer. Öyle gelişigüzel ve önüne çıkan her kitapla ilgilenmez. Ele alacağı kitabın konusu ve yazarı ona göre önemli olmalıdır. Kendi sözünü onun üzerinden söylemeye değmelidir. Yani ele aldığı kitabı ve yazarı kendi sözünü daha güçlü ve etkili söyleyebilmek için bir aracı, bir zemin ve bir fırsat olarak görür. Başta kitabın işlediği konuya dair kendi düşüncelerini serdeder, ardından kitabı ve yazarı tanıtır, iktibaslar yapar, eksikliklerini görür, önemine vurgu yapar, varsa benzeri kitaplarla kıyaslar, okuyucuya mesaj verir ve yazarı teşvik eder. Bütün bunları yaparken kitaba ve konuya genellikle müspet cepheden yaklaşır. Satır aralarında okuma metodu ve üslûbuna dair ilginç ve önemli ipuçları verir. Meselâ “Zaten her eser daha canlı bir eserin müsveddesi değil midir? Her eser, müstakbel bir eserin istihzarî notları mahiyetinde değil midir?” Bu sorularla yazarı daha iyiye doğru teşvik ederken yönelttiği eleştirilere karşı soğukkanlı olmasını sağlar, bir anlamda devamlılık ve mükemmellik fikrinin sonsuzluğunu göstermiş olur.

Tevfik Fikret üzerine yazdığı yazılarda şiiri ve şairi ruh dünyasına girerek yakalamaya çalışır. Etkilerini, lehinde ve aleyhinde yazılanları değerlendirir; şiirinin yerini ve ağırlığını ortaya koyar. Şairin hayallerinden ve hayal kırıklıklarından bahseder. Sonunda edebî anlamda asıl rolünü tespit eder:

“Fikret garbın irfanından edebileceği istifadeyi ederek kendi kıblesinin yerini yavaş yavaş bulduran bir hamle, bir ilham ile Rübâb-ı Şîkeste’sine yeni bir tel ilâve etti. Ve küçük, ahenktar rübab üstünde lâ-dinî bir insaniyet, beşerî bir fazilet ve mesut bir medeniyet mefkûrelerinin dolgun mefhumunu, hüsn ü füsununu, aşk ve alâkasını teganni ve lisanımıza bu kelimelerin, bu fikirlerin güzelliklerini nefhetti. Fikret’in rübabında yeni bir meftuniyet ve incizap hislerini teganni ettiği bu tel, sonraki eserlerinde bütün rübâb-ı şiirini kaplamış, gitgide yegâne çaldığı tel olmuştu. Bu itibarla da lisanımızda yeni bir merhaledir.”

Başka bir yazısında “Eski şiiri, yaptığı hamle ile yıkan ise Tevfik Fikret olmuştur. O, edebiyatımızda bir merhale, onun mısraı, şiir telâkkimizde bir dönüm noktasıdır. Bu şair, rebabını öyle bir tarzda çalmıştır ki kendisinden sonra gelen hemen her şairin sazı bir Fikret perdesiyle duyulur olmuştu.” der. (“Rübâb-ı Şîkeste’deki Gizli Manalar”, Kitaplar ve Muharrirler III)

Bu yorumlarda Tevfik Fikret hakkında söylenebilecek her şey mevcuttur. İçeriden ve kuşatan bir bakış açısı, incelmiş bir zevk, incitmeyen nazik bir üslûp ve sağlam bir hüküm. İşte Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştirmen karakterinin belirgin özellikleri bunlardır.

Kitaplar ve Muharrirler’in birinci cildinde yer alan bir yazısında çok sevdiği ve beğendiği Yahya Kemal’i vezin ve kafiye uğruna yaptığı zorlamalardan dolayı şiirinden örnekler vererek eleştirir ve bozuk ifadelerini düzeltmeye çalışır. Bunu o dönemde ondan başka kolay kolay kimse yapamaz.

Ahmet Haşim’in Göl Saatleri üzerine yazdığı bir yazısının satır aralarında ise eleştiri anlayışının ipuçlarını bulmak mümkündür: “Bir sanatın harimine girmek için onun ruhunu bilmek veya sezebilmek lâzımdır. Sanat bir haremdir. Selâmlıktaki ağaları, efendileri savdığımız zamanlar, geceler içerisine yine mutaassıp bir kalp ile avdet ettiğimiz bir harem!…”

Pierre Loti üzerine yazarken kullandığı şu cümlenin edebî ve estetik gücü insanı âdeta büyüler: “Ve şafak sökünce yukarı taraftaki caminin minaresinden üstlerine ezan sesleri dökülüyor!…” Pierre Loti için kullandığı “ahenkli ve ipek gibi bir üslûp” tabiri de en çok kendisine yakışır. Yani el elin aynasıdır, atasözü tecelli eder ve kendisi nasılsa öyle görür.

Abdülhak Şinasi Hisar, eleştirinin öneminin farkındadır. Ancak eleştiriye dair eskilerin tabiriyle efradını cami, ağyarını mâni bir anlayışı yoktur. Bunu Kitaplar ve Muharrirler’in birinci cildindeki “Edebiyatta Tenkit” başlıklı yazısında açıkça görmek mümkündür. Eleştiriye genellikle “hoşuma gidiyor”, “bana hoş gelmiyor” ve biraz da “fayda” anlayışıyla yaklaşır. Gelgelelim derli toplu bir eleştiri görüşü olmasa da incelmiş bir fikir ve zevk sahibi olduğu için ele aldığı eseri veya yazarı büyük bir hassasiyetle değerlendirir. Görülmesi gerekeni büyük ölçüde görür, onu naif bir şekilde ifade etmeye çalışır ve sözünü de esirgemez. Ustalığı ifade etme tarzı ve üslûbundadır; eleştirmen kimliği buradan neşet eder. Eseri, geleneğiyle veya çağındaki benzerleriyle karşılaştırır. Yazarın yerini ve ağırlığını ortaya koyar. Düşünce ve kanaatlerini sert yargı cümleleriyle değil, ihtimalleri de içeren kuşatıcı ve yumuşak ifadelerle dile getirmeye çalışır. Bu sebeple hoşa giden veya gitmeyen ya da faydalı bulduğu şeyler, eleştirel bir süzgece tâbi tutulduğundan şahsî yorumdan fazla bir kıymeti harbiyeye sahiptir. Bu yönüne de en çok üslûp dehasıyla kaleme aldığı metinlerinde rastlarız.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın asıl eleştiri yazıları, Kitaplar ve Muharrirler adı altında bir araya getirilen makalelerinin ikinci cildinde (Edebiyat Üzerine Makaleler (1928-1936)) yer alır. Bu yazılar, öncesi ve sonrasıyla birlikte ele alındığında onların eleştiri bağlamında merkezî bir role sahip olduğu görülecektir. Öncesindeki eleştirel izler bu dönemde belirginleşmiş, sonrasında ise daha uzun soluklu metinlere dönüşmüştür.

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatının temellerinin atılmaya çalışıldığı 1930’lu yıllarda yazılarında eleştirel izler taşıyan Suut Kemal Yetkin, Nurullah Ataç ve Peyami Safa gibi yazarların önünde eleştiri adına yazdıklarıyla örnek alınabilecek yegâne isim Abdülhak Şinasi Hisar’dır. Farklı görüşlerin ürünü olan Dergâh ve Varlık mecmualarını aynı hassasiyet ve gayretle sahiplenmesi dikkat çekicidir. Edebiyatı siyasallaştırmadan onu bir kültür hâdisesi, bir eğitim aracı ve hayat tarzı olarak algılayan yaklaşımı sebebiyle değişik çevrelerin ilgisine mazhar olmuştur. Bu yüzden onun eleştiride üslûbu yeni, deneme ve roman tarzında girişimi kendine özgü ve yenidir.

Abdülhak Şinasi Hisar, eleştiriye dair benimsediği usul ve esasları çoğu zaman yazdığı metinlerin satır aralarında tahlil ve yorumlarını tekit babından dile getirir. Meselâ Yakup Kadri’nin Hüküm Gecesi romanı üzerine yazdığı bir yazısında, “Tenkidin vazifesi, kendi nokta-i nazarına sadık kalmakla beraber muharririnkini anlamaya çalışmak olmalıdır.” cümlesine rastlarız. Burada çok önemli ve temel bir ilkeye işaret eder ve buna yazarak ulaşır. Yani yöntem ve tarzını kendi pratiğinde keşfeder ve gösterir. Kendi bakış açısına bağlı kalarak yazarın bakış açısını anlamaya çalışan bir eleştiri anlayışı çok ileri ve değerli bir anlayıştır. Gelgelelim edebiyatımızın eleştiri tecrübesi uygulamada bu anlayıştan uzak gelişmiştir. Eleştiriyi doğrudan konu edindiği üç beş makalesinde ise eleştirinin usul ve esaslarına değil, daha çok ne olduğuna, ne işe yaradığına veya tarihçesi tarzında konulara değinir. Şüphesiz eleştirinin ne olduğunu, nasıl olması gerektiğini gayet iyi biliyordu. Bu sebeple açıkça bizde eleştiri ve eleştirmen yoktur diyordu. Kendisini ise bu işe tam olarak vermemişti. Kitaplar ve yazarlar üzerine yazdığı yazılar, değini ve tanıtımın çok ötesinde gerçekten eleştiriye örnek olabilecek metinlerdi. Ne var ki bunlar süreklilik arz etmeyen dağınık yazılar olduğundan eleştiri de bunların arasında dağınık hâldeydi.

Öte yandan yazılarında üslûp hassasiyeti gözettiği, aradığı bir husustur. Üslûbu bir zevk meselesi olarak değerlendirir. Bu durum, döneminin sanat anlayışında Ahmet Haşim ve Yahya Kemal gibi bir grubun belli başlı hassasiyetidir. Bunun karşısında olanlar ise mana ve mesajı öne çıkarmaya çalışırlar. Bu bağlamda Yakup Kadri’nin Hüküm Gecesi’ni bir de üslûp ve dil açısından ele alır. Yazarın dilindeki ahenk ve ritmi önemser, dil yanlışlarını görmezden gelir. Bunları örnekleriyle anlatır. Ancak Arapça, Farsça ve Fransızca kelime ve deyimler kullanmasını sıkı bir şekilde eleştirir. Demek ki Abdülhak Şinasi Hisar’ın dil ve üslûp şuuru, yazılarında bu konuya gösterdiği hassasiyet döneminin diğer yazarlarının çok ilerisindedir. Bu da bizim onun yazar/edebiyatçı kimliğini ciddîye almamızı zorunlu kılmaktadır.

Çağında edebiyat ve fikir çevrelerinde tartışılan konulara getirdiği bakış açısı ve yorum son derece güçlüdür. Hamdullah Suphi üzerine yazdığı bir yazı bunun en güzel örneğini teşkil eder. Bu yazıda klâsik ve romantiğin ne demek olduğunu, ikisi arasında birbirine geçişleri ve bu konudaki yanlış anlayışları tartışır. Ruşen Eşref’in bir kitabı üzerine yazdığı birkaç yazıdan birinde ise çağının getirdikleri ve götürdüklerine, insanoğlunun bitmeyen arayışının derinliğine, fâni olanla ebedî olana, yalnızlık ve hüzne, ölüme ve hayatın manasına dair kuşatıcı bir üslûpla anlattıkları ve sonra bunları şiirin, edebiyatın anlam ve misyonuna bağlamaya çalışması; sözü, herkesin söylediğinden farklı ve etkili söyleme kabiliyeti eleştirisindeki üslûp gücünü göstermesi bakımından çok güzel bir örnektir.

Burada Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştiride üslûbunun besleyen ve doyuran tarafının kendinden sonra takip edilmesinin önünü bir biçimde kestiğini de söylemek gerekiyor. (Belki Asaf Hâlet Çelebi’nin yazıları onun devamı sayılabilir.) Çünkü okuyucuyu kendi yorumuna esir eden ve açık kapı bırakmayan böyle bir üslûbu senteze sokabilecek karşı bir üslûp bulmak çok güçtür. Bu sebeple onun üslûbuyla diyalektik zemin oluşturmak neredeyse imkânsız gibidir. Siz ancak başka bir şeyi güzel ifade edebilirsiniz, onunla aynı konuda benzer üslûbu yakalayıp tartışmanız, dolayısıyla üçüncü bir yoruma kapı aralamanız biraz beyhudedir. Zaten onun yazıları tartışılmamış; beğenilmiş ya da görmezden gelinmiştir.

Batı klâsiklerinin tercümesi meselesi üzerine yazdığı iki makale, tercümenin usul ve yöntemine dair çok kıymetli yazılardır. Bilgi, hassasiyet, bakış açısı ve üslûp bu makalelerde birbirini tamamlar. Düşüncelerini bir iddia olarak anlatmaz, onları hissettirerek benimsetir.

Kendisine “Arap” denilmesinden çok rahatsız olan aziz dostu Ahmet Haşim’in bu tepkisini, “Ahmet Haşim’e ‘Arap’ demek, onu bütün varlığını temin eden bir âlemden ayırarak bir hiçe döneceği bir âleme atmak, fâni ömründe değil, ömrünün tesellisi olan atisinde, bu atide yaşatacak olduğuna inandığı eserinde öldürmek istemekti.” şeklinde açıklayan Abdülhak Şinasi Hisar, onun için “Ahmet Haşim hiçbir zaman Bağdat’a dönmek ve doğduğu bu yerlerdeki hatıralarına kavuşmak ihtiyacını duymadı. Hatta oradan kendisine küçük bir irat getiren yerlerini satıp, orasıyla rabıtasını büsbütün kesmeyi bile tercih etmişti. Babası Türk hükûmetinin memuru ve kendisi Türk harsının mükemmel bir mahsulüdür. Irken bilmesem de milliyet itibarıyla o kadar mükemmel Türk’tü ki, Türklüğün en ince hislerinden birkaçının ifadesi onun eserindedir.” değerlendirmesini yaptı. Bu değerlendirmedeki bakış açısı, hassasiyet ve üslûbu, milliyetçiliğin/ırkçılığın zirve yaptığı bir dönemde kuşağı içinde ancak onun gibi olgun ve erdem sahibi biri ortaya koyabilirdi. Esası kaçırmayan, sorunu gören ve onu sağduyuyla yorumlayabilen bir kalem erbabıydı. Esasa dair söylediği şeyler ise eleştirinin görmesi ve ortaya çıkarması gereken şeylerdi. Yazarın eserini/işini ciddîye alması meselesi ve ona yüklediği anlam… Yine yazarın, eserini yazdığı dilin inceliklerine ve o dili besleyen kültüre hâkimiyeti meselesi… Ahmet Haşim’e işte buradan bir mana atfeder. Abdülhak Şinasi Hisar, bir yazar olarak ele aldığı bütün kitapları mutlaka bu yönlerden değerlendirmeye çalışmıştır. Bu da tam bir eleştirmen tavrıdır.

Süleyman Nazif üzerine yazdığı ve onun hayatının son yıllarında eski bir gazeteci olarak matbuat âlemiyle kuramadığı münasebet, bundan kaynaklanan yalnızlık ve trajedisine dair makalesi (Gazetelerde Süleyman Nazif); anlayan, tartışan ve hisseden üslûbuyla oldukça etkileyicidir. Süleyman Nazif üzerinden toplumun değişen ve kaybolan değer yargılarını, nesiller arası uçurumları ve bunların meydana getirdiği trajik hâlleri ustalıkla anlatır.

Paris’te kaldığı yıllarda öznel/izlenimci eleştirinin öncülerinden Anatole France ile tanıştığı bilinen Abdülhak Şinasi Hisar’ın, olgusal eleştirinin öncülerinden Sainte-Beuve ve Hippolyte Taine’den, onların eleştiride yazarın hayatını esas alan yönteminden de haberdar olduğu anlaşılıyor. “Paul Bourget’ye Dair Hatıralar” yazısında onun kitaplarından söz ederken, adını zikrettiği iki kitabının “bizde hâlâ numunesini görememiş olduğumuz vicdanlı ve canlı tenkit numunelerini ihtiva ettiğini” söylüyor. Sainte-Beuve ve Hippolyte Taine’den sonra Paul Bourget’nin “edebî tenkide getirdiği zenginlikten” bahsediyor ve eleştiri yönteminden ötürü Paul Bourget’ye yöneltilen eleştirilerin onun fikirlerinde büyük değişikliğe yol açtığını, bu bağlamda “tenkidin münhasıran ‘teknik’ olmasını istediğini” hatırlatıyor. Abdülhak Şinasi Hisar, Paul Bourget’nin fikirlerinden ve yazarlık prensiplerinden belli ölçüde etkilense de onun eserlerini eleştirmekten geri durmuyor ve “Paul Bourget’nin şiirsiz, halâvetsiz, ziyasız, helecansız bir üslûbu, bir nesri vardır ki, onu en büyük Fransız şairleri olan büyük Fransız naşirleri yanında saymamıza mâni oluyor. Bourget’nin hiçbir cümlesi gülmüyor, inlemiyor, haykırmıyor, ağlamıyor, vecde düşmüyor, raks etmiyordu. Hiçbir cümlesi bize derin bir musiki duyurmuyordu. Bu, onun cümlelerini sevmemize ve bir tanesini olsun hatırlamamıza mâni oluyor. / Edebiyat, bilhassa bir üslûp işi, bir üslûp meselesidir.” diyor. Böylece kendi eleştiri anlayışını ve bunda üslûbun rolünü ortaya koymuş olur. Ayrıca onun, burada olduğu gibi yazılarında sık sık kullandığı “canlı tenkit” tabiri son derece dikkat çekici ve önemlidir. Bunu eleştirinin misyonu ve üslûbu bağlamında ele aldığımızda nasıl bir eleştiri sorusuna tam bir cevap vermiş oluruz.

Abdülhak Şinasi Hisar, bu kitaptaki makalelerinden de anlaşılacağı gibi üzerinde yoğunlaşarak en çok Ahmet Haşim, Yahya Kemal, Namık Kemal, Tevfik Fikret, Abdülhak Hamid, Pierre Loti ve Victor Hugo hakkında yazı yazar. Eleştiride ustalığını da en çok bu yazılarında gösterir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın, Kitaplar ve Muharrirler adı altında bir araya getirilen makalelerinin üçüncü cildinde (Romana Dair Bazı Hakikatler (1943-1963)) romana dair yazdığı yazılar ve söyleşileri yer alır. Roman anlayışı, devrindeki roman tartışmaları üzerine düşünce ve değerlendirmeleri bu kitaptaki yazıların eksenini oluşturur. Teori ağırlıklı bu yazılarda onun romana vukufiyeti, Batı romanına ve Türk edebiyatında roman tecrübesine dair sağlam bilgisi açıkça kendini belli eder. Hem roman teorisi hem de romanları orijinaldir ve o, yaptığı işi çok iyi bilen birisidir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın romanı, başta Ahmet Hamdi Tanpınar olmak üzere dönemin bütün edebiyatçılarını âdeta sarsar. Hiç kimse onun romanıyla ilgili içeriden ve derinlemesine yorum yapamaz. Türünden, denemelerinden, üslûbundan, hatıralarından vs. söz ederler sadece. Oysa Abdülhak Şinasi Hisar, romana dair serdettiği düşüncelerinden anlaşılacağı gibi yeni bir tarzın çıkışını yapmaya çalışmaktadır. Bunu yüksek edebî zevkine bağlasa da aslında varoluşla ilgili bir çıkıştır bu. Varoluşunu kendi yaşamışlığında ve zamanında arayan, çocukluğu varoluşun saf hâli gören bir çıkış… Yazarak var olma ve yazarak gerçeği, varoluşu yakalama gayreti… Yöntemi ise tecrübî ve ben merkezlidir. Doğrudan anlatmayı tercih eder ve dolaylı anlatıma itibar etmez. Bu yüzden edebiyatımızda romanının, o güne kadarki romanlar arasında bir benzeri yoktur. Belki kendisinin de önemsediği Aşk-ı Memnu (Halit Ziya Uşaklıgil), onun romanı için bir arka plân oluşturabilir. Fakat o, asıl Fransız romancı Marcel Proust’un sanat anlayışından etkilenir ve ondan aldığı ilhamla kendi görüşünü şekillendirir. Rüzgârından bir şekilde etkilenen Refik Halit Karay, Peyami Safa ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ın denediği roman tarzı ise yine onun yükselttiği çıtanın altındadır. Dolayısıyla edebiyatımızda Abdülhak Şinasi Hisar’ın romanı; kurgusu, anlatımı ve üslûbuyla postmodern romana kadar etkisiz ve takipsiz kalır.

“Romancının Şahısları I ve II” ile “Romana Dair Bazı Hakikatler I ve II” yazıları, roman görüşünü yansıtması bakımından önemlidir. Ona göre roman, her şeyden önce bir sanat ve edebiyat eseridir. Sanat da “sanatkârların eserlerini yaratmak için duydukları fıtrî bir ihtiyacın mahsulüdür.” Bu yüzden “Hakikî romancı, romanını kendi kendinin bile idare edemediği, içinden gelen kuvvetlere uyarak yazmaya mahkûm olduğunu duyar ve böyle yazar.” Elbette “Her yiğidin bir yoğurt yiyişi olduğu gibi her romancının da bir roman yazışı vardır.” Ayrıca bir sanat eseri için “zaman” ve “üslûp” kavramları birinci derecede önemlidir. Sanatta zaman, “ebediyete kavuşmak isteyen ve cidden biraz karışan bir zamandır.” Üslûp ise “hariçten takılan bir süs değil, süsler değil, vücudun kendi güzelliğidir.”

“Romancı, sanatın kutsî vasıtasıyla âdeta kendi kendine söylenir gibi kırk yıllık dostu telâkki ettiği okuyucusuna hitap etmeye başlayınca dünyayı ve hayatı, olduklarını bildiği gibi tarif ve tasvir etmek ihtiyacını duyar. Eseri âdeta hakikati bulup ele geçirmek vazifesiyle yazdığı bir rapor gibidir. Esasında samimî, beşerî bir hakikat araştırması olan sanat, gördüklerini söyleye söyleye büyüdüğünü, duyduklarını anlata anlata derinleştiğini anlar. Ve bunun için de bildiklerinden ve düşündüklerinden kolay kolay çok şey saklayamaz ve kendine uzak diyarlardan gelen fuzulî tenkitlerin yabancılığını duyarak kolay kolay onlara kulak asamaz!” (Romancının Şahısları II) Öyleyse “Bir hakikati söyleyebilmek, onu ele geçirmek demektir.”

Romanı ise ana hatlarıyla ikiye ayırır. Birinci grup romanı macera, cinaî, vaka, tesadüf ve tefrika romanı olarak adlandırırken ikinci grup romana fikir, inkişaf ve tahlil romanı der. Üslûp meselesini ikinci grup roman bağlamında değerlendirir. Birinci grupta bir üslûp meselesi olmadığı kanaatindedir. “Üslûp, adî bir süs merakı değil, fikirlerle sözün, duygu ile ifadenin aralarındaki mahrem münasebetlerin uygunluğudur ve bütün edebiyatın vasıtası lisan olduğuna göre dilin doğruluğu, güzelliği, topluluğu ve ahengi demektir.”

İşte Abdülhak Şinasi Hisar’ın roman görüşünün özeti budur. Kendinden önceki yazarlar ve çağdaşlarının hiçbiri romana bu zaviyeden bakamaz. Onlar, romanın gayesini dışında/tesirinde ararken o, romanın kendi iç dinamiklerinde, yani onu meydana getiren ve sanat eseri yapan unsurlarda arar. Böylece sanat, sanatkârın eserini meydana getirmek için duyduğu fıtrî ihtiyacı karşılamış olur.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın bu kitaptaki yazıları da son derece güçlü ve estetik bir üslûpla kaleme alınmıştır.

Biyografileri

Abdülhak Şinasi Hisar, hatıralara dayanan biyografik eserlerinden İstanbul ve Pierre Loti’de Fransız deniz subayı, seyyah ve romancı Pierre Loti’nin Osmanlı ve İslâm kültürüne hayranlığı, İstanbul sevgisi, İstanbul’a dair hatıraları ve bıraktığı etki ile kara günlerimizde dostluğunu anlatır.

Asıl adı Louis Marie Julien Viaud olan Pierre Loti (1850-1923), bir subay ve ataşe olarak birçok kez Selânik ve İstanbul’a gelmiş, bu gelişlerinde uzun süre İstanbul’da yaşamış, Osmanlı hayat tarzı ve İstanbul’dan büyülenmişçesine etkilenmiş, Anadolu’nun işgali sırasında Avrupa’ya karşı Türkiye’yi savunmuş, Türkiye’yi ikinci vatanı olarak görmüş Türk dostu bir yazardır. Romanlarında aşk, yalnızlık ve ölüm temalarını, görevi dolayısıyla gezip gördüğü çok sayıdaki Asya ve Afrika ülkelerinden edindiği bilgi ve tecrübelerin ışığında izlenimci bir anlayışla ele alır. Gezip gördüğü ülkeler ve şehirlerden en çok Türkiye’yi ve İstanbul’u sever. İlk romanı Aziyade (1879), Selânik’te tanıyıp âşık olduğu Hatice adlı Çerkez güzeli bir cariyenin hikâyesidir ve olay İstanbul’da geçer.

Pierre Loti Türkiye’yi sevdiği kadar Türkler de onu sever ve sahiplenir. Ancak dönemin bazı aydın ve yazarları onun hakkında olumlu düşüncelere sahip değildir. Abdülhak Şinasi Hisar ise onu gerçek bir Türk dostu kabul ettiği için sever ve eleştirenlere karşı savunur.

Abdülhak Şinasi Hisar, Pierre Loti’nin, Avrupa devletleri tarafından İtalya’nın Eylül 1911’de Trablusgarp’ı istilâsıyla başlayıp Balkan Harbi, Birinci Dünya Savaşı, Çanakkale Savaşı, Anadolu’nun işgali, Sevr Antlaşması ve derken Millî Mücadele yıllarıyla son haddine ulaşan vatanımızı parçalama plânlarının yürürlüğe konulduğu o zor zamanlarda inkâr edilmek istenen haklarımızı nasıl müdafaa ettiğini, bu esnada hangi zorluklar ve tehditlerle karşılaştığını, bunları hangi düşünceyle yaptığını eserlerini bir bir zikrederek anlatırken, bütün bu olaylar karşısında Türk aydın ve yazarlarının içinde bulunduğu trajik hâli şu hazin cümlelerle ifade eder:

“Düşünüyorum ki, Edebiyat-ı Cedide zamanlarımızda üstat addettiğimiz muharrirlerden hiçbirinin eseri nihayet bir yabancının bu kitapları kadar sırf millî bakımdan bu kemiyet ve keyfiyette, bu kıratta, onunkilerle boy ölçüşecek bir eser teşkil etmiyor. Milliyetimiz ve memleketimizin hukuku, kendi müdafaamız ve kültürümüzün mahiyeti bakımından bu nispette bu kadar kıymetli eserlerimiz mevcut muydu? Denilebilir ki, bunların hepsi birden daha hiçbir muharririmize nasip olmuş değildir. Loti’nin ruhunun bir kısmı açıktan açığa bir şarklı olduğu görülüyor. Eserlerinin bir kısmıyla, âdeta kendisinin ikinci bir vatanını teşkil eden Türkiye’ye ait eserleriyle şarklı ve hatta kısmen Müslüman ruhuyla bu ikinci vatanını söylemiş, yazmış ve duyurmuş oluyor.”

Abdülhak Şinasi Hisar’ın, Pierre Loti’ye başta Türk dostu olduğu için derin bir sevgi ve saygı beslediği açıktır. Nasıl beslemesin ki? Kendimizi anlatacak ve haklarımızı savunacak kimsenin olmadığı zamanlarda bu işi Pierre Loti yükleniyor. Abdülhak Şinasi Hisar, önce olaya buradan bakıyor. Sonra da hatıralarına değer veren bir yazar olduğu için onu önemsiyor, üslûbunu ve tarzını kendine yakın buluyor. Elbette onun, Pierre Loti’ye karşı nesnel olması ve ona eleştirel yaklaşması beklenmemelidir. Buna rağmen o, yazılarında onun bazı bilgi yanlışlarını düzeltmekten geri kalmamıştır. Fakat Pierre Loti’ye, mutaassıp addedilen ve bu yüzden Türk inkılâbına uymayan fikirlerinden dolayı tepki gösterilmesini; bazı yazarların, onun geçmiş zamanlardaki hayatımızı sevmekle bizimle eğlendiğini sanmalarını; yine bazı yazarların, halkın Pierre Loti’yi sevmesini bir “hastalık” olarak görmesini ve bizim için yaptıklarına ve hatırasına karşı vefasızlığı anlamsız bulur ve buna üzülür.

Hatıralara dayanan biyografik eserlerinden Yahya Kemal’e Veda’da şairin Paris’te geçen gençlik zamanlarını, Türk Ocağı’ndaki yerini, şiir ve tarih görüşünü, şiir ve nesirlerini değerlendirir. Uzun ve muhkem cümleleri, güçlü ifade ve üslûbu sayesinde sayfalarla anlatılabilecek konuları özlü ve etkileyici bir şekilde bir iki paragrafta özetler. Meselâ Yahya Kemal’in durduğu yeri bir paragrafta anlatırken, “Yahya Kemal tam da budur.” dedirtir:

“Yahya Kemal, bizim neslimizin her genci gibi muasır Fransız şiirini bir öncü olarak okuyordu. Ancak Fransız şiirinde bir manzume, bir kıta, bir beyit yahut bir mısraın cazibesine kapıldığı zaman, kendi içindeki o hiç göz yummayan sabit bakışlı sanatkâr hiç şüphesiz bu şivenin, bu nüktenin Türkçede nasıl eda edilebileceğini düşünüyordu. Ve Yahya Kemal’in muasırları olan gençlerden belki ayrıldığı ve onlara muhakkak üstün kaldığı esaslı nokta bu idi. Denilebilir ki Yahya Kemal, İstanbul’a döndükten sonra bizim millî havamız içinde Avrupa’yı bir an unutmamış olduğu gibi, Paris’te bu dokuz senelik ihtiraslı hayatı içinde de Türkiye’yi, Türkçeyi ve Türklüğü bir an unutmuş değildir. İşte bunun için bize hem en millî hem en Avrupakârî şiirleri o vermiştir.”

Yahya Kemal’i yazarken edebiyatımızda eleştirmenin yokluğunu hisseder: “Edebiyatımızın büyük bir noksanı nesillerden beridir büyük bir edebiyat münekkidimizin yetişmemiş olmasıdır.” der. Hemen hemen aynı yıllarda aynı düşünceyi benzer ifadelerle Ahmet Hamdi Tanpınar da dile getirir. Bu iki yazar, yokluğunu hissettikleri şeyi kendileri yapmaya çalışır. Edebiyatımızda edebî tür olarak eleştiri böyle gelişir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştiriye örnek teşkil eden en özgün ve önemli eseri Ahmet Haşim: Şiiri ve Hayatı adlı eseridir. Eleştiri tarzını ve üslûbunu en doğal hâliyle bu eseri yansıtır. Burada önce yazarın eserinin doğru anlaşılması için önem arz eden hayatından kesitleri kendi hatıralarıyla mezcederek bir kişilik tahlili yapar. Sonra eseriyle hayatı arasındaki ince ve mahrem ilişkiyi keşfeder ve onu misalleriyle gösterir. Ardından eserin dilini ve temasını zamanın geçerli ve moda olan dili ve fikirleriyle karşılaştırır. Hükmünü ve tercihini yazardan yana ortaya koyarken eleştiri kabiliyetini ve üslûp hünerini sergiler. Böylece okuyucu, konu edilen/değerlendirilen yazarı ve eserini hissederek, yaşayarak ve biraz da benimseyerek okur. Neticede maksat hâsıl olur; edebî zevkle yazılan kitap edebî zevkle okunur.

Geçmiş zamanların Bağdat’ı, Dicle Nehri kıyılarında geçen çocukluk yılları, akşam ve gecenin sessizliğinde bülbül sesleri, gökyüzünde ve nehrin sularında parıldayan ay, hayalinde çocukluk hatıraları ve annesi, derin ve iz bırakan hislerle geçmiş zaman hülyaları; şarap misali yıllandıkça kıymeti artan, uzaklaştıkça yakın hissedilen, şiirleştikçe ete kemiğe bürünen duygular ve duygulanmalar… İşte Abdülhak Şinasi Hisar’ın gözüyle Ahmet Haşim’in “Şi’r-i Kamer”i; bir şiirin ve bir şairin hikâyesi; bizim hikâyemiz…

Ahmet Haşim, bir gün Galatasaray Mektebindeyken edebiyat hocası Ahmet Hikmet’in (Müftüoğlu) şiire ilişkin “Bir şiir yazılmak için bir fikir düşünülüp mantıkî bir kanaat ifade edilirse bu yazı bir şiir olmazdı. Şiir ancak kullanılan güzel kelimelerin yardımıyla ve ahenkli kafiyelerin sayesinde tatlılaşarak mantığın haricinde bir eda ile hakikî bir şiir olabilirdi.” tarzında bir düşüncesinden son derece etkilenir. Şiir görüşünün ve tutumunun temelini bu düşünce oluşturur. “Şiirde Mana” başlığıyla önce Dergâh’ta neşrettiği (Numara: 8, 5 Ağustos 1337/1921) ve daha sonra küçük değişikliklerle şiir kitabı Piyale’nin (1926) önüne koyduğu “Şiir Hakkında Bazı Mülâhazalar” başlıklı manifesto gibi makalesindeki görüşlerinin ilham kaynağı burasıdır.

Yahya Kemal gibi Ahmet Haşim’i de şiirinden örnekler vererek eleştirmekten geri durmaz. Ahmet Haşim’in ise bu eleştirilere hak verdiğini söyler.

“Dalların zirvesindeyiz ancak,

Yarı yoldan ziyade yerden uzak,

Yarı yoldan ziyade maha yakın.

(Zaten sanıyorum ki bu şiir daha iyi duyulmak için:

Yarı yoldan ziyade maha yakın

Yarı yoldan ziyade yerden uzak!

tarzında olmalı idi.)”

Aynı şekilde:

“‘Bir taraf bahçe, bir tarafta dere’ mısraının aslı, belki ‘Bir taraf bahçe, bir taraf da dere’ olmalıydı.”

Ahmet Haşim’in nesri için düşüncesi şudur:

“Ahmet Haşim’in ince, zarif, nükteli, sanatlı, işlenmiş, kadife gibi yumuşak ve açılmış çiçekler gibi olgun nesrini meth için ne söylense belki az gelir. Ekseriyetle pek zeki ve bazen de için için müstehzi olan bu nesir, hakikaten ne güzeldir!”

Ahmet Haşim, devrinin ünlü zevatı gibi ülkesini terk edip yurt dışına gitmez. Diğer taraftan sözde milliyetçi ve vatansever değildir; “1914’te askere alınıyor, ihtiyat zabiti oluyor ve Çanakkale Muharebesine iştirak ediyor.”

Kitapta Ahmet Haşim’in hayatından kesitler anlattığı bölümlerde onun yaşadığı zorlukları ve şikâyetlerini aktarırken şöyle bir paragraf oldukça dikkat çekicidir:

“Esasen Ahmet Haşim’in gizli gururu, başkalarının kendisine acımalarına hiçbir zaman razı olmazdı. Bunun için bütün bu hisler kendisine pratik bir yardım yapılmasından ziyade hüzünlü bir düşünüş şeklinde tecelli ediyordu. Bunun için gizlice beklediği şey, belki de kendisinin şiir payesinin daha ziyade takdir olunması ve daha iyi anlaşılmış bulunması idi. Haşim, bilhassa şiirlerinin güzel mısralarının anlaşılmazlıkları karşısında isyan ediyordu.”

Burada şairin karakterini esastan ve ustaca tahlil eder. Yine şu paragrafta onun bir başka yönünü özünden yakalayıp aktarır:

“Ahmet Haşim’in öyle bir kafası vardı ki kendisine yapılmış bir iyiliği hazmedemez, zihninde büyütür, bunu yapmış olan adamın bundan birtakım ahkâm çıkaracağına hükmeder, kendi üzerinde bir velâyet hakkı duyacağını farz eder ve zihni böylece yavaş yavaş o adamın aleyhine harekete gelerek ve işleyerek eğer ona karşı istiklâlini ispat etmezse bir nevi himayenin hacaleti altında kalacağını sanır, nihayet günün birinde artık duramaz, yapılacak en müstacel iş olmak üzere gider, bu kendisine iyiliği dokunmuş olan adama çatardı. Ahmet Haşim hayatında böylece kendisine bir yardım etmek fırsatını bulmuş olan bütün insanlara, bu iyiliklerinin hatırası kendisinde daha silinmeden evvel hücum etmek mecburiyetini duymuş ve hücum etmiştir.”

Ahmet Haşim’in hastalığı ve son günlerini anlatırken ölüm gerçeğine farklı bir ayna tutar:

“Mektep arkadaşlığı, fikir ve his yakınlığı, insanlar arasında bir nevi akrabalık tesisi ediyor. İnsan tanıdıklarını değil yalnız yabancıların ölümünü işitse, ölümü belki bir türlü tahayyül edip anlayamayacaktı. Çünkü tabiat ölümü sanki bize göstermiyor, saklıyor gibidir. Onu ancak yakınımızdan, kendi neslimizden, kendi muhitimizden, hulâsa içimizden birini sarmaya başladığı vakit, ancak o zaman anlıyoruz ve görüyoruz ki her giden hayat, karışmış olduğu bütün hayatlardan birer parçasını da beraber sürükleyip götürüyor.”

Ahmet Haşim’den “Melâli anlamayan nesle aşina değiliz.” ve “Bize bir zevk-i tahattur kaldı / Bu sönen, gölgelenen dünyada!” gibi unutulmaz mısralar naklederken aslında onunla olan ruh akrabalığını anlatmış olur.

Dikkat çeken başka bir husus da Abdülhak Şinasi Hisar’ın Ahmet Haşim: Şiiri ve Hayatı adlı eserinde Yahya Kemal’in, Yahya Kemal’e Veda adlı eserinde de Ahmet Haşim’in olmamasıdır. Oysa bu iki şair ve onların şiiri döneminde birlikte ve kıyaslanarak okunur ve değerlendirilirdi. Onun böyle yapmaktaki hassasiyeti ikisinden de vazgeçmemesi ve ikisini hem ayrı hem de birlikte çok sevmesiydi. Yani birini diğerine feda etmeden anlatmaya çalışmıştır.

Konumuz bağlamında son olarak şunu da söylemek gerekir: Yahya Kemal’in şiirde Ahmet Haşim’den üstte olduğu fikri nasıl ezbere dayalı bir yanılsamaysa, yine onun nesirde çağının öncüsü olduğu fikri de aynen öyle ezbere dayalı bir yanılsamadır. Modern Türk şiirinin XX. yüzyıldaki gerçek öncüsü önce Ahmet Haşim ve ardından onu takip etmeye çalışan Yahya Kemal’dir. Bunu, her iki şairi karşılaştırarak okuyanlar rahatlıkla görecektir. Modern Türk nesrinin XX. yüzyıldaki ilk öncüleri ise Abdülhak Şinasi Hisar ve Ahmet Haşim’dir. Yahya Kemal’in nesri Abdülhak Şinasi Hisar’ın nesrinin yanında kuru bir tekrar ve yer yer bir klişeden ibarettir. Nesirde Abdülhak Şinasi Hisar’ı asıl Ahmet Haşim’le kıyaslamak gerekir. O zaman Ahmet Haşim’de fikir ve ruhun, Abdülhak Şinasi Hisar’da ruh ve üslûbun öne çıktığı görülecektir. Bu da biri diğerini tamamlayan, biri diğerinden rol çalmayan bir husustur. Şiirde ve nesirde Yahya Kemal ezberi, onun aristokratlığından kaynaklanmaktadır. Yani eserine verilen değer ve gösterilen ilgi daha çok şahsıyla alâkalıdır.

Geçmiş Zaman Edipleri, Abdülhak Şinasi Hisar’ın yakından tanıdığı bazı yazarlar hakkında hatıralarından hareketle kaleme aldığı deneme, hatıra ve portre türü yazılarından oluşmaktadır. Bu kitapta toplanan yazılarında anlattığı kişilerin hayatlarını ve psikolojik hâllerini trajik ve etkileyici bir üslûpla hikâye eder. Hatıralarını yâd ederken onların hayatlardan ve eserlerden geriye kalanlara bakar ve acı gerçeği usulünce dile getirir. Bu metinlerde eleştirel değil, betimleyici bir üslûp ağırlık kazanır.

Geçmiş Zaman Edipleri’nde çok ilginç yazılar vardır. Meselâ “Halit Raşit” bunlardan biridir. Abdülhak Şinasi Hisar, bir gün Paris’teyken tanıdığı Halit Raşit adlı biraz şair ve sosyalist bir Türk gencinin Rus sevgilisiyle/metresiyle birlikte yaşadığı fakir talebe odasına gider. Orada gördüğü ve sonradan 1917 Ekim Devriminin önderi olan SSCB’nin kurucusu Vladimir İlyiç Lenin’le karşılaşmasını anlatır. Anlaşılan sürgündeki Rus muhalifler, Halit Raşit’in odasında toplanmışlardır.

“Esvapları siyah ve yüzleri sarı birçok genç sakallı Ruslar, burada matemli edalarla oturmuşlar, belki başlıca gıdalarını teşkil eden çay içiyorlardı. Biraz konuştuk. Bu hava benim ruhumu sıkıyordu. İhtimal ki bu fakir, sarı ve siyah odanın loşluğunda, mahrumiyetten kısılmış ve bitkin bir sesle konuşan ve birbirine benzeyen (zira bir hayat ve mukadderatın adamları hep birbirini andırırlar) ve âdeta birer tarik-i dünyaya dönmüş olarak çay içenlerden biri, sonraları bir kısım beşeriyetin talihini ve bir kısım dünyanın yüzünü değiştirecek olan insanlardan biri idi: Lenin!… Ve belki böylece ben, haberim olmadan o gün kendisiyle bir müddet beraber bulunmuşumdur. Zira Lenin’in, o senelerde Paris’te gayet mütevazı bir hayat geçirdiğini ve Closerie des Lilas kahvesine bir iki kere bu çiftle birlikte gitmiş olduğunu sonradan işittim. Belki bu tarih, daha sonraki bir zamana tesadüf eder. Fakat böyle olmasa da şimdi milyonlarca zihni dolduran bu isim, vakitsizken, yani daha hiçbir mana ifade etmediği zamanlar kulaklara değse de hafızaya bir şey söylemediği için hatırda kalamazdı.”

Müthiş bir tasvir ve anlatım; sözünü ettiği kişiyi hem görüyor hem görmezden geliyor, hem gücünü ve büyüklüğünü takdir ediyor hem geçmişini ve zayıflığını gösteriyor. Neticede hayata, hayatın garip cilvelerine ve mukadderata teslim oluyor, hatıralarını anlatarak/yazarak o günleri tekrar tekrar yaşıyor ve yaşadıklarını bize de hissettiriyor.

Geçmiş Zaman Edipleri’nde insan ve aile ilişkileri, söylentiler, malûmat, çevre, durumlar, karakter tahlilleri, hatıralar ve yazarlık hikâyeleri büyük bir itinayla, geçmiş zaman diliyle ve bir üstat üslûbuyla anlatılır. Geniş açılı eleştirel bir ruh fotoğrafı çekilir. Bu fotoğraf içinde isteyen herkes kendine bir yer bulabilir.

Genç kuşaktan çok sevdiği ve kendi tarzına yakın bulduğu/gördüğü Ziya Osman Saba’nın ölümü üzerine yazdığı yazının son paragrafı, şairin ve eserinin veciz bir tahlilidir. Anlatımıyla şairi hissettiren ve eserinin hükmünü ortaya koyan bir değerlendirme örneğidir:

“Ziya Osman Saba, yavaş yavaş, zaman ile tesis etmiş bulunduğu ve muhit ve iklim içinde samimî sanatının hudutlarını taşmayarak, şiirleriyle hep ruhunun duygularını yazmak, hep çocukluk hislerini duyurmak, hep bir aile evinin hatıralarını söylemiş ve hep ölüleri yâd etmiş oluyor. Bazen de Tanrı’sına, manevî duygularını aşan hitaplara eriyor. Hep aynı gündelik kelimelerin yardımıyla, hiç adileştirmediği diliyle, şiirlerinde ne kahramanlık menkıbeleri söylenilmekte ne de aşk ilâhesinin çektirdiği buhranların uzun ilâhileri duyulmaktadır. Kendisi o kadar mazbut ve mütevazı görünür ki, ömrünün sıyanet melekleri olan samimiyet ve ciddiyet sayesinde şiirin duymadığı ve ruhunun inanmadığı mübalâğalara hiçbir zaman sapmamıştır.”

Deneme, Roman ve Diğer Eserleri

Abdülhak Şinasi Hisar’ın üslûpçuluğu, hiç şüphe yok ki Boğaziçi Mehtapları, Boğaziçi Yalıları ve Geçmiş Zaman Köşkleri adlı deneme kitaplarıyla zirve yapar. Şiirsel anlatımın hâkim olduğu bu kitaplardaki yazılarında mekân ve eşyalar ile insan ve varlıkları geçmiş zaman üzerinden anlatırken gerçekle hayalin, madde ile aşkın olanın iç içe girdiği bir hayat tasavvur eder. Bu tasavvur, nostaljiden çok bir tekliftir. Gündelik olanı yeterli görmeyen, asalet ve sürekliliği arayan ve tercih eden bir teklif. Bu yazılarında ahenk ve güzelliğin hâkim olduğu bir anlatımı vardır. Üslûpçuluğu esas olarak kendini bunlarda gösterir. Bu tür yazılarını yaşayarak ve hissederek okursunuz. Anlatımında hatırladıklarıyla hayal ettikleri birbirini tamamlar. Bazen geçmişte olanı görmek istediği gibi, bazen de hayalî olanı yaşanmış gibi anlatır. Böylece zaman kavramını geçmiş zaman üzerinden sürekli hâle getirir:

“Zaman dediğimiz ve kendine mahsus bir cismi olmayan o evveli ve ucu bulunmaz mesafe içinde bütün günlerimizin bir dünü ve sonuncusundan maadasının da bir yarını vardır. Fakat zaman dünü bugünden, bugünü yarından ayıramaz. Çünkü o hep devam eden bir şeydir. Geçen ancak biziz ve her şeydir. Zaman birdir ve ebediyettir. Biz yaşadığımız zamanı ancak kendimize göre mazi, hâl ve ati diye üç kısma ayırıyoruz. Fakat zamanın böyle bölünmesi keyfîdir. Zamanı maziden ayıran hiçbir fasıla yoktur. Mademki geçen bir zaman yoktur; her ‘zaman’ bir mazi olmuştur ve yine maziye dönecektir. Mademki her hâl ve her istikbal de atide bir mazi olacaktır. Mademki her neslin de bir mazisi vardır. Fakat bu, bir ve aynı değildir. Zaman içinde mazi diye muayyen bir devre verilecek bir isim, bir zaman parçası yoktur. Evvelki gün geçmiş neslin ati dediğine biz bugün mazi diyoruz. O neslin mazisi, hâli ve atisi bizim için hep birden mazi olmuştur. Kendi içimizde hâlâ yaşadığını duyduğumuz bir zaman parçası da bizim için hâlâ yaşadığımız bir hâl demektir.” (Boğaziçi Mehtapları)

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “mazi seyahatnamesi” dediği, kendisinin de eserleri arasında en çok beğendiği ve âdeta “mısra-ı berceste”si kabul ettiği Boğaziçi Mehtapları’nda çocukluğunun Boğaziçi’ndeki mehtap sefalarını ve buradaki musiki fasıllarını bütün ayrıntılarıyla tasvir ederek anlatır. Kitabın son bölümü olan “Hatırlayış”taki zaman tasavvuru ve bu tasavvurun içinden hatıralara bakışı gerçekten çok özeldir. Bu bölümdeki yazılarında kendince bir zaman ve hayat felsefesi vardır. Zaman içinde hatıraya dönüşmüş hayatların ebedîliği ve mazi cenneti…

“Hemen hiç kimse zamanın kendine mahsus çerçevesi içinde kalmaya razı olmaz. Hâl içinde yaşayanların bir kısmı istikbale vurgun, bir kısmı da maziye âşıktır. Gençlerin çoğu tahayyül ettikleri bir atide ve yaşlıların çoğu daha emin olarak hatırladıkları bir geçmişte yaşarlar. En güzel zamanımız ya hayalimizde atiyi kurduğumuz ya hafızamızda maziye konduğumuz zamandır. Hemen herkes, uzun müddet umduğuna göre geleceğini sandığı bir zamanı kolladıktan sonra yavaş yavaş kendi gençliğinde geçmiş olan zamanları aramağa koyulur.”

Elbette geçmiş zamanın geri gelmeyeceğinin farkındadır. Ancak bu geçmişin inkârı anlamına gelmemelidir. Zira geçmişin inkârı başka ve çok tehlikeli bir durumdur. Bu sebeple geçmişe yüklediği anlama bir de buradan bakmak gerekir:

“Geçmiş bir zamanı diriltmek, kendi gençlik çağımızı tekrar etmek gibi tamamen imkânsızdır. Fakat insanın da, milletin de sağlam temelleri bu tekrar dirilmesine imkân olmayan geçmiş zamanlarıdır. Milliyetçilik muarızları en evvel millî maziyi unutturmak isterler. Bir millete yapılabilecek sinsi ve en şeytanî hücum onun vicdanından mazisini almak, hafızasında mazisini yok etmektir. Bundan mahrum edilen bir millet en emin kuvvetini kaybetmiş olur. Bize saldıran düşman daima topraklarımıza ve ölülerimize hücum eder. Zira biz, o topraklarla o ölülerin mahsulleri ve devamlarıyız.”

Boğaziçi Yalıları’nda Boğaziçi’ndeki yalıları çocukluk hatıralarının ışığında ele alır ve onları dolduran eşya ve insanları anlatır. Geçmiş Zaman Köşkleri’nde İstanbul’un eski köşklerindeki insanları, hayatları ve güzellikleri anlatarak kaybolmuş çocukluk günlerini yâd eder. İnsanlar, mekânlar, tabiat, eşyalar, hayatlar, ilişkiler, değerler, incelikler ve zevklerin birbiriyle uyumunu zengin anlatım ve üslûbuyla ebedîleştirirken bir “Boğaziçi Medeniyeti” anlayışı tasavvur eder. Maddî, manevî ve kültürel unsurlarıyla, incelik ve güzellikleriyle uyum içinde birlikte yaşama zevk ve kültürü demek olan bu medeniyet anlayışı, aynı zamanda Batıyı taklit eden yeni hayat tarzına ve telâkkilerine alttan alta ince bir eleştiridir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın romanları da deneme, hikâye ve roman karışımı kendine özgü özellikleri olan anlatılardır. O güne kadar alışılmış roman tekniklerinin dışında yeni ve orijinal bir teknik kullandığı romanlarında, erken dönem postmodern romanın izleri görülür. Fahim Bey ve Biz, 1942’de CHP Hikâye ve Roman Mükâfatında üçüncülük kazanır. Bu romanında Fahim Beyin şahsında hayatı boyunca başta kendinden olmak üzere insanlardan ve hayatın gerçeklerinden kaçan, daha çok hayal âleminde yaşayan bir insanın hayatı çevresindekilerle birlikte hikâye edilir. Çamlıca’daki Eniştemiz’de bazen akıllı geçinen birçok insandan daha akıllı, bazen de dengesiz bir tip olan “deli enişte” üzerinden çocukluk hatıralarındaki toplum hayatını ele alır. Ali Nizamî Beyin Alafrangalığı ve Şeyhliği’nde aileden kalan mirası alafrangalık yolunda zevk ve sefa içinde tüketen, sonra da Çamlıca’da harap bir evde açtığı tekkede fakir bir Bektaşî şeyhi rolü yaparken çıldırarak ölen Ali Nizamî Beyin iki dünyaya (alafranga-alaturka) ait çelişkili hayatını konu edinir.

Abdülhak Şinasi Hisar’ın roman üçlemesinde (triloji) geçmiş zaman kipiyle anlatmaya çalıştığı kendinden, insanlardan ve hayatın gerçeklerinden kaçan ve hayal âleminde yaşayan insan tipi, güzellikleriyle eski toplum hayatı ve eski ile yeni hayat tarzının çelişki ve çıkmazları; esasında yeni insan tipi, yeni toplum anlayışı ve yeni hayat tarzına karşı içinde sakladığı eleştirel tavrıdır. Tabiî bunu kendi üslûbuyla ve dolaylı olarak yapar. Biz, onun romanlarından Batıyı taklit eden yeni hayat tarzından hazzetmediğini, ona karşı köklü eleştirilerinin olduğunu anlarız.

Yazarlığı; makale, biyografi, deneme ve romanlarının dışındaki diğer eserlerinde de aynı minval üzere devam eder. Aşk İmiş Her Ne Var Âlemde, “yalnız aşka ve onun akrabası hislere dair” aruz vezniyle yazılmış çeşitli şairlerin mısra ve beyitlerden oluşan bir güldestedir. Onun ince zevkini yansıtan bu seçki, aynı zamanda yeni şiire karşı bir tavır, dolaylı bir eleştiri sayılabilir. Çünkü her tercih bir tavırdır.

Geçmiş Zaman Fıkraları da XIX. yüzyılda yaşamış ve tarihe mal olmuş bazı şahsiyetlere ait hatıra, fıkra ve anekdotlardan oluşan bir güldestedir. İçerdiği konular ve taşıdığı ortak özellikler, seçkinin büyük bir dikkatle derlendiğini göstermektedir. Güldüren, düşündüren, eleştiren, yol gösteren, en önemlisi de insana ve topluma çok yönlü ayna tutan bu hikâyecikler, yazarın bir çeşit dolaylı eleştiri araçları gibidir. Yani bu eseri, onun mizahî üslûbundaki eleştiri damarını yansıtmaktadır. Yazar, sanki söylemek istediği bazı şeyleri bunlar vasıtasıyla söylemeye çalışmaktadır.

Türk Müzeciliği adıyla derlenen yazıları ise Abdülhak Şinasi Hisar’ın pek bilinmeyen bir yönünü ortaya koyar. Kültür varlıklarının korunup yaşatılması, yeni nesillerin geçmişle sağlam ve sağlıklı bağlar kurmasında bunların rolü, bu konuda kurumsallaşmanın önemi; müze kültürü, müzelerimiz ve zamanındaki müze projelerinin hayata geçirilmesi için duyduğu heyecan onun ne büyük bir millî kültür davası sahibi olduğunu gösterir. Bu defa geçmişte değil, gelecekte yaşamaktadır. Konumuz açısından bu yazılarındaki yapıcı rolü ve kuşatıcı üslûbu dikkat çekicidir.

Sonuç

Türk edebiyatında modern anlamda eleştirinin öncülerinden biri Abdülhak Şinasi Hisar’dır. O, kitaplar ve yazarlar üzerine yazdığı makaleleri, hatıralara dayanan biyografik eserleri, deneme ve hatta romanlarıyla eleştiride üslûbun önemini hissettiren ilk yazarlardan biridir. Abdülhak Şinasi Hisar’ın eleştiriye kazandırdığı üslûp hassasiyeti, bunun yanında Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ona kattığı fikrî derinlik ve nihayet Hüseyin Cöntürk’ün getirdiği yöntem ciddiyeti sağlıklı bir eleştiri için birbirini tamamlayan üç temel unsurdur. Günümüzde edebiyatın bu üç temel unsuru birleştiren güçlü eleştirmenlere ihtiyacı vardır. Abdülhak Şinasi Hisar, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Hüseyin Cöntürk’ün eleştiri adına ortaya koyduğu birikim ve tecrübe, günümüz eleştirmenlerine yol göstermeye devam etmektedir.

Son olarak bir hususa daha dikkat çekmek gerekiyor: Modern Türk edebiyatında eleştirinin kurucusu bu üç şahsiyetin; Abdülhak Şinasi Hisar, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Hüseyin Cöntürk’ün birbirine benzeyen şaşırtıcı ve ilginç bir kader çizgisi vardır: (1) Her üçü de bekârdır. Bir evlilik hayatları olmamıştır. Bir yuva kuramamışlar, çoluk çocuk sahibi olamamışlardır. (2) Her üçü de dine ve dinî hayata karşı oldukça mesafelidir. Herhangi bir dinî inançlarının olup olmadığı meçhuldür. Bu konuda hayatlarının sonuna doğru büründükleri yalnızlık kaynaklı ve ölüm korkusunun sebep olduğu öte dünyanın varlığına inanır gibi görünen ve kısmen dinî sayılabilecek tavırları yanıltıcı olmamalıdır. Bunlar, yolun sonunu iyice hisseden ama bir adım atma cesareti de olmayan insanların çelişkili, ikircikli ve çaresiz hâlleridir. (3) Her üçü de öncü nitelikte bir iş yapmış olmalarına rağmen yapılan işi omuzlamada öncü olmayı başaramamış ve bir hareket oluşturamamışlardır. Anlaşılmaz bir cesaretsizlikleri, anlamsız bir ürkeklikleri ve tarifsiz bir yalnızlıkları vardır. Bu yüzden her üçünün yaptıklarının önemi yaşarken pek anlaşılmamış, ölümlerinden sonra ise âdeta yeniden keşfedilmişlerdir. Sanki eleştirimiz de böyle bir kaderi tevarüs etmiş gibidir! Filizlenmeye başladığı tarihten günümüze dek bir buçuk asra yakın bir zaman geçmiş olmasına rağmen yetkin ve cesur bir temsilci bulamamış, güçlü ve etkin bir hareket oluşturamamıştır. Kim bilir belki de bunun doğum sancısını çekmektedir.

KAYNAKÇA

Sermet Sami Uysal, Abdülhak Şinasi Hisar, Sermet Matbaası, 1961.

Necmettin Turinay, Abdülhak Şinasi Hisar, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.

Abdülhak Şinasi Hisar, Kitaplar ve Muharrirler I / Mütareke Dönemi Edebiyatı, Yapı Kredi Yayınları, 2008; Kitaplar ve Muharrirler II / Edebiyat Üzerine Makaleler (1928-1936), Yapı Kredi Yayınları, 2009; Kitaplar ve Muharrirler III / Romana Dair Bazı Hakikatler (1943-1963), Yapı Kredi Yayınları, 2009; İstanbul ve Pierre Loti, Yapı Kredi Yayınları, 2005; Yahya Kemal’e Veda, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Ahmet Haşim: Şiiri ve Hayatı, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Geçmiş Zaman Edipleri, Yapı Kredi Yayınları, 2013; Boğaziçi Mehtapları, Sebil Yayınevi, 1995; Boğaziçi Yalıları, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Geçmiş Zaman Köşkleri, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Fahim Bey ve Biz, Varlık Yayınları, 1966; Çamlıca’daki Eniştemiz, Yapı Kredi Yayınları, 2005; Ali Nizamî Beyin Alafrangalığı ve Şeyhliği, Yapı Kredi Yayınları, 2005; Aşk İmiş Her Ne Var Âlemde, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Geçmiş Zaman Fıkraları, Yapı Kredi Yayınları, 2006; Türk Müzeciliği, Yapı Kredi Yayınları, 2010.

Mehmet Erdoğan