İran; Suriye’deki varlığını koruyabilmek için ya Rusya’dan ekonomik destek almaya çalışacak ya da petrolünü Rusya üzerinden ihraç ederek elde edeceği gelirle Suriye savaşını finanse etmenin yollarını arayacaktır.

ABD Yaptırımları İran’ın Suriye Politikasını Etkiler mi?

5 Ekim 2018 itibariyle ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarının ikinci aşaması devreye girmiş bulunmaktadır. Petrol, bankacılık, denizcilik ve deniz taşımacılığı gibi İran ekonomisi için stratejik öneme sahip sektörlere getirilecek kısıtlamalarla ABD, İran ekonomisine ağır bir darbe vurmayı amaçlamaktadır. ABD’nin yaptırımlarla ulaşmak istediği asıl hedef ise İran’ı iç ve dış politikada Washington’un beklentileri doğrultusunda radikal değişiklikler yapmaya zorlamaktır. Bu açıdan İran’ın alacağı ekonomik darbe, bölgede yürüttüğü savaşların geleceği açısından da kritik öneme sahiptir.

Müttefikleri üzerinden Lübnan ve Irak’ta iktidar mücadelesine girişen ve Afganistan iç siyasetine yönelik müdahaleci bir yaklaşım sergileyen İran, Yemen ve Suriye iç savaşının da önemli aktörlerinden biridir. Bu sebeple özellikle Suriye konusunda ABD’nin öncelikli hedeflerinden biri, Tahran yönetimini Suriye’deki askerî varlığını ve müttefik milislerini ülkeden çekmeye zorlamaktır.

Kasım Süleymani ve Kudüs Ordusu

Tahran’ın resmî açıklamalarına göre İran’ın Suriye’de danışmanlar dışında herhangi bir askerî varlığı bulunmamaktadır. Ancak İran Devrim Muhafızları Ordusu’na bağlı Kasım Süleymani komutasındaki Kudüs Gücü’nün 2011’den itibaren Suriye iç savaşında Esed rejimiyle ittifak hâlinde ve aktif şekilde faaliyet gösterdiği bilinmektedir. Günümüzde İran, Suriye’de yaklaşık 80 ila 100 bin arasında İranlı olmayan Şii milis aracılığıyla da rejime olan askerî desteğini sürdürmektedir. Bu milislerin az bir kısmını Lübnan Hizbullah’ı oluştururken büyük bir kısmı ise Fatimiyyun ve Zeynebiyyun Tugayları adıyla Afganistan ve Pakistanlı Şii unsurlardan oluşmaktadır. İran söz konusu milisleri, Suriye iç savaşına dâhil ederek 2013’te savaşın seyrini kendi lehine değiştirebilmiş olsa da Suriye savaşı İran için ağır bir maliyeti de beraberinde getirmiştir.

Yaptırımlarla birlikte devlet gelirlerinde ciddi bir azalma yaşayacak olan İran’ın, Yemen ve Suriye’den oluşan iki ayrı cephede eş zamanlı savaş yürütmesi zorlaşacaktır. İran’ın bu sorunun üstesinden gelmek için izlemesi muhtemel iki yol bulunmaktadır. Birincisi, paralı askerler statüsündeki milislerinin maaşlarında kesintiye gitmek ya da ödemeleri geciktirmek veya durdurmaktır. Bu durumda maddi gelirlerinde ciddi azalma yaşayan veya bundan yoksun kalan milislerin hem savaş motivasyonlarında düşüş yaşanması hem de İranlı komutanlara karşı itaatsizlik göstermesi olasıdır. Maddi sorunlardan kaynaklı gerginliklerin artması beraberinde gruplar arasında çatışma riskini de getirecektir.

İkinci yol ise sahadaki milislerin sayısında ciddi bir azalmaya gidilerek tasarruf sağlanmasıdır. Bu durum, İran’ın kontrol altında tuttuğu alanlardan çekilerek sahayı diğer aktörlerle paylaşmaya razı olması anlamına gelir ki bu da İran’ı Suriye’de başat aktörlerden biri olmaktan çıkarıp ikincil bir oyuncu konumuna düşürecektir.

İran’ın kendisine bağlı milis sayısını azaltması durumunda Suriye iç savaşındaki ittifak ilişkilerinin değişmesi muhtemeldir. Böylesi bir durum, Suriye iç savaşında güç dengesinin Rusya-İran-Esed rejimi ittifakının aleyhine değişmesine neden olacaktır. İran; Suriye’deki varlığını koruyabilmek için ya Rusya’dan ekonomik destek almaya çalışacak ya da petrolünü Rusya üzerinden ihraç ederek elde edeceği gelirle Suriye savaşını finanse etmenin yollarını arayacaktır.

Esed’in Rusya’ya Bağımlılığı

Ancak her iki durum da İran’ın Rusya’ya olan bağımlılığı artıracak ve Rusya, Suriye’nin siyasi geleceğindeki pazarlıklarda İran’dan daha bağımsız hareket edebilecektir. Ayrıca bu gelişmeler, İran’ın Esed rejimi üzerindeki etkisini zayıflatarak Esed’in Rusya’ya olan bağımlılığını artıracaktır.

İran’ın ekonomik olarak zayıflaması Hizbullah-İran ittifakını da olumsuz etkileyebilir. Suriye savaşında İran’ın ekonomik desteğine sahip olan Hizbullah, politika değişikliğine giderek İran’dan daha bağımsız hareket etmenin yollarını arayabilir.

Sonuç olarak 5 Ekim’de devreye giren “ağırlaştırılmış” yaptırımlar, İran’a yönelik son yaptırımlar olmayacaktır. Her yeni yaptırım, İran’ın Suriye’deki siyasi ve askerî konumunun zayıflamasına neden olacaktır. Bu sürecin bahsedilen olası sonuçları ise yakın zamanda olmasa bile ilerleyen aylarda İran’ın yeni dış politikasında kendisini gösterecektir.

Kaynak: https://iramcenter.org

Beklenen  oldu ve  İran’a yönelik ABD’nin ikinci yaptırım paketi 5 kasım günü  yürürlüğe girdi. İkinci yaptırım paketi ağırlıklı olarak enerji, gemicilik, ticaret ve bankacılık üzerinde yoğunlaşıyor. Washington yönetimine göre İran’ın kâbus dolu günleri başlamış oluyordu; öyle ki ABD başkanı Trump bu yaptırım paketinin bir başlangıç olduğunu daha fazlasının yolda olduğunu söylüyordu. Trump’ın ulusal güvenlik danışmanı John Bolton da İran için daha fazlası gelecek diyerek Trump’ı teyit ediyordu. Ancak İran için bu yaptırımlar gerçekten bir kâbus mu yoksa zaten öteden beri içinde yaşadığı sıradan rutin bir durum mu bu tartışılır.  İran İslam Devrimi’nden sonra zaten Amerikan yaptırımlarıyla iç içe yaşayan İran için bugünkü yaptırımların ABD’nin beklediği gibi çok da bir anlamı varmış gibi gözükmüyor. Fakat  yine de İran toplumu bu yaptırım konusunda oldukça rahatsız. ABD’nin  bu yaptırımları İran toplumunu  harekete geçirmesi için zorlayıcı bir strateji olarak görülse de ABD’deki bazı sağduyulu kesimler Trump’ın İran politikasını eleştirerek, yaptırımların   İran halkının rejimin etrafında kenetlenmesinden başka bir şeye yaramayacağı konusunda uyarıda bulunuyorlar.

Ayrıca, Amerikan yaptırımlarına destek veren Ortadoğu ülkelerinin tavrı da özellikle İran gençleri arasında büyük bir öfke ve nefrete neden olarak gelecek için düşmanlık tohumları atıyor. ABD, İran’ı cezalandırmakla kalmıyor belki de Ortadoğu’da bir asır sürecek büyük düşmanlıkların da tohumlarını atıyor. Her şeye rağmen Obama döneminde imzalanan nükleer anlaşmaya en fazla karşı çıkan ülke İsrail olmuştur. Netanyahu bu anlaşmanın imzalanmaması için elinden geleni yapmıştı. Bugün gelinen noktada Trump, Netanyahu’nun tam da istediğini; hatta daha fazlasını yaptı. Yaptırımlar konusunda ilk teşekkür eden de kendisi oldu.

ABD ile İran arasındaki bu sinir harbi daha ne kadar devam eder bilinmez ama ABD’deki ara seçimin bu yaptırımlar üzerinde rol oynadığı kesin. Zira Trump’dan son gelen açıklamalar yaptırım konusunda biraz ağırdan alacaklarını, zira petrol fiyatlarının aniden yükselmesini istemediklerini söyledi. O zaman akıllara gelen soru şu: Suudi Arabistan, İran’dan doğacak boşluğu karşılamak istemiyor mu? Kulislere yansıyan bilgiler Riyad yönetiminin petrol üretimini artırmak istemediği şeklindeydi. Fakat Kaşıkçı cinayeti sürecinde ABD bir şekilde Suudi Arabistan’ı ikna etti.

Bu yaptırım sürecinde sekiz ülke de muaf tutuldu, ya da tutulmak zorunda kaldı. ABD’nin Uzakdoğu’da önemli müttefikleri Japonya, Güney Kore, Tayvan ve Hindistan’ı İran petrolünden mahrum etmek ABD’nin Asya stratejileri için hiç akıllıca olmazdı. Çin de muaf tutulan ülkeler arasında. Çin’i muaf tutmak biraz garip gelse de ABD burada biraz kurnazlık yaparak Çin’i listede tutmuştur. Çünkü eğer Çin’e muafiyet tanımasaydı, Çin, tüm yasaklara rağmen yaptırımları delip petrol almaya devam edecek, bu da ABD’nin gücüne bir meydan okuma ve itibarına gölge düşürme anlamına gelecekti. Fiziki olarak ABD, Çin’e hiçbir zorlayıcı tedbir de uygulamayacağı için büyük bir fiyasko yaşanacaktı. Bunu tahmin eden Amerikan yönetimi, böyle bir tablo yaşamamak için  Çin’e dokunmadı.

Öte taraftan Türkiye de muaf tutulan ülkeler arasında. ABD’nin halen beklentisi NATO üyesi Türkiye’nin İran’a karşı cephede yer alması; hatta bu cephenin liderliğini yapması. Bu konuda Türkiye’ye inanılmaz mali teklifler sunuluyor. Hatta küçük bir jest olsun diye PKK terör örgütü  liderlerinden Murat Karayılan, Cemil Bayık ve Duran Kalkan için ödül koydu. Tüm bunlara rağmen Türkiye’nin bakışı Cumhurbaşkanı Erdoğan tarafından gayet açık bir şekilde ortaya konulmuştur: ABD’nin yaptırımlarına uymayız, emperyal bir dünyada yaşamak istemiyoruz.

ABD’nin son  İran yaptırımında görünmeyen ya da çok fazla öne çıkmayan bir sorun da Avrupa Birliği ile olan ilişkilerin durumu. Zira Trump, hiç bir şekilde Avrupa Birliği’ne bir muafiyetin tanınmayacağını söyledi. Buna rağmen, Avrupa Birliği, İran ile ticarete devam edeceğini açıkladı. Bir başka sert açıklama da Rusya’dan geldi. Rusya da yaptırımların meşru olmadığını söyledi. Bu tablo bize gösteriyor ki Avrupa Birliği  ile Rusya, ABD’ye karşı ortak bir zeminde biraraya geliyor ki ABD’nin ve Trump’ın isteyeceği en son şey budur.

ABD Başkanı Donald Trump’ın, İran ile nükleer anlaşmadan tek taraflı olarak çekilmesinin ardından uygulamaya koyacağı yaptırımların ikinci aşaması bugün 08.00’de yürürlüğe girdi. ABD Hazine Bakanlığı, İran’a yönelik yaptırımların 90 ve 180 günlük iki aşamayla yeniden uygulanmaya başlayacağını duyurdu. Bu kapsamda 90 günün ardından ilk yaptırımlar 7 Ağustos’ta devreye girdi. ABD Hazine Bakanlığının verdiği 180 günlük sürenin dolmasıyla ikinci aşama yaptırımlar ise TSİ 08.00’de başladı.

ABD Hazine Bakanlığı verilerine göre, yaptırımlar 6 maddeden oluşuyor. Maddelerin başında, İran’ın liman operatörleri, gemicilik ve gemi inşaatı sektörleri bulunuyor. Yaptırımlar, İran İslam Cumhuriyeti Gemicilik Hatları, Güney Gemicilik Hattı gibi firmaları ve bunların ilgili olduğu kuruluşları kapsıyor.

Hazine Bakanlığının yaptırımlarının ikinci maddesini ise petrolle ilgili işlemler oluşturuyor. İran Ulusal Petrol Şirketi (NIOC) ve Ulusal Tanker Şirketi (NITC) gibi kuruluşları da kapsayan yaptırımlar, İran’dan petrol, petrol ürünleri ya da petrokimya ürünlerinin satın alımına uluslararası kısıtlamalar getiriyor.

FİNANS SEKTÖRÜ DE HEDEFTE… 

Yaptırımların bir diğer hedefinde ise yabancı finans kuruluşlarının İran Merkez Bankası ve belirli İranlı finans kuruluşları ile yaptığı işlemler yer alırken, 4. madde yine İran Merkez Bankası ve bazı İranlı finans kuruluşlarına özel finansal mesaj hizmetlerinin önlenmesini içeriyor.

İran’a yönelik yaptırımların 5. ve 6. maddelerinde de aracılık ve sigorta şirketleri ile İran enerji sektörüne yönelik kısıtlamalar bulunuyor.

Öte yandan ABD Hazine Bakanı Steven Mnuchin, önceki gün yaptığı açıklamada, 5 Kasım’da yürürlüğe girecek yaptırımlar çerçevesinde 700’ü aşkın İranlı kişi ve kurumun daha kara listeye ekleneceğini belirtti.

ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo da ABD’nin nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından mayıs ayında yaptığı açıklamada, İran’la yeni bir anlaşma yapılması gerektiğini vurgulayarak 12 maddelik şart ortaya attı.

12 maddelik şartlar neler?

Pompeo’nun dile getirdiği şartlar şu şekilde:

1- İran, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansına (UAEA) önceki nükleer programlarının askeri boyutlarını tamamen açıklamalı ve bu çalışmalarını daimi ve doğrulanabilir olarak tamamen bırakmalı.

2- İran, uranyum zenginleştirmeyi durdurmalı ve bir daha asla plütonyum işlememeli.

3- İran, UAEA’ya tüm ülkedeki tesislere koşulsuz erişim hakkı tanımalı.

4- İran, balistik füze üretimine son vermeli ve nükleer kapasiteli füze fırlatma ve geliştirmeyi durdurmalı.

5 – İran, gerçek olmayan suçlamalarla tutukladığı tüm ABD ve bu ülkenin ortak ve müttefiki olan ülkelerin vatandaşlarını serbest bırakmalı.

6 – İran, Hizbullah, Hamas ve Filistin İslami Cihad Hareketi de dahil olmak üzere Ortadoğu’daki tüm “terörist gruplara” desteğini geri çekmeli.

7- İran, Irak hükümetinin egemenliğine saygı duymalı ve Şii milislerin silahsızlandırılması, tasfiyesi ve yeniden entegrasyonuna izin vermeli.

8- İran, Husi milislere askeri desteğini kesmeli ve Yemen’de barışçıl siyasi çözüm için çalışmalı.

9- İran, Suriye’nin tamamında İran komutasında bulunan güçleri geri çekmeli.

10- İran, Afganistan ve bölgedeki Taliban ve diğer teröristlere verdiği desteği kesmeli ve El Kaide’yi barındırmayı bırakmalı.

11- İran, Devrim Muhafızları Kudüs Gücü’nün dünyadaki terörist ve militan ortaklarına verdiği desteği kesmeli.

12- İran, birçoğu ABD’nin müttefiki olan komşularına karşı tehditkar davranışlarına son vermeli, İsrail’i yok etme ile Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirliklerine füze atmaktan vazgeçmeli.

Rusya Dışişleri Bakanlığı, ABD’nin, Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Anlaşması’na (NPT) darbe vurduğunu belirterek. “Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararlarını hiçe sayan ve İran yaptırımlarında olduğu gibi üçüncü ülkeleri de ilgilendiren tek taraflı tüm yaptırımları reddediyoruz. Uzun dönemli deneyimlerimizin de gösterdiği üzere, baskı yaparak İran’ın imtiyazlarda bulunması sağlanamaz.” görüşü dile getirildi.
Uluslararası kamuoyunun, yalnızca bir ülke tarafından atılan adımlarla diplomatik başarıların zarar görmesine izin vermemesi gerektiği belirtilen açıklamada, “ABD’nin İran’a yönelik yeni yaptırımları, Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak adlandırılan nükleer anlaşmaya yöneliktir. ABD’nin yaptırımlarına rağmen İran ile ticari ve ekonomik ilişkileri devam ettirmek için gereken adımları atacağız. ABD’nin yeni yıkıcı adımlarını kararlılıkla kınıyoruz.” ifadesi kullanıldı.
ABD yönetimi, 2015 nükleer anlaşması kapsamında kaldırılan tüm İran yaptırımlarının, 5 Kasım’dan itibaren yeniden hayata geçirileceğini, ancak 8 ülkeye petrol ticaretinde geçici olarak muafiyet tanınacağını açıklamıştı.

ABD Hazine Bakanlığı, Türk Bakanlara yönelik yaptırım kararını kaldırdı. ABD yönetimi, rahip Brunson’a verilen ev hapsini gerekçe göstererek İçişleri Bakanı Soylu ve Adalet Bakanı Gül hakkında yaptırım kararı almıştı. ABD Hazine Bakanlığı, 2 Türk Bakan’a yönelik yaptırım kararını kaldırdığını açıkladı.

Beyaz Saray, İçişleri Bakanı Süleyman Soylu ve Adalet Bakanı Abdülhamit Gül’e yaptırım uygulanacağını açıklamıştı.

Rahip Brunson’ın ev hapsini gerekçe gösteren Beyaz Saray, adaletsiz uygulamalarla karşı karşıya kaldıklarını bahane ederek, “Türk İçişleri ve Adalet Bakanı’na yaptırım uygulanacak” sözleriyle kararı açıklamıştı.

Beyaz Saray Sözcüsü Sanders, alınan kararın yanında Bakan Soylu ve Gül’ün ABD’ye girişinin engellenmesinin de söz konusu olabileceğini söyledi.

3818 numaralı Başkanlık emrinde yer alan “Ciddi insan hakları ihlali durumuna karışan kişilerin mal varlıklarının dondurulması” kanununa göre hareket edildiği belirtilen yazılı açıklamada, Hazine Bakanı Steven Mnuchin’in “Papaz Brunson’un adaletsizce Türk yetkililerce tutuklanması ve suçlanması basitçe kabul edilemez. Başkan Trump net olarak ABD’nin, Türkiye’den onu hemen serbest bırakmasını talep ettiğini söyledi” dediği aktarıldı.