Mahmut Erdemir

Türkiye’de müzik-politika, müzik ve emperyalizm karşıtlığı, müzik-direniş ilişkisi gibi alt başlıklarla çoğaltabileceğimiz temel konularda yazılmış hemen bütün literatürde özellikle Güney Amerika deneyimi önemli yer tutar. İkinci Dünya Savaşı sonrası girilen Soğuk Savaş yıllarında sadece simgesel çatışma alanları açısından değil, bizatihi sıcak çatışmaların yaşandığı bir coğrafya olarak öne çıkan Güney Amerika’dakapitalizmi temsil eden ABD’nin emirleriyle bir gelecek kurmak istemeyen yerel direniş örgütlerinin modern zamanlarda ortaya koyduğu mücadele, dünyanın farklı mekanlarında heyecan uyandırdı ve örnek alındı. Güney Amerika, kapitalizmin bu ceberut basıncına baş kaldırırken, aynı zamanda müzikal olarak bu direnişin ruhunu taşıyan “Yeni Türkü/Şarkı” akımının da ortayı çıkışına öncülük etti.

Arjantinli Atahualpa Yupanqui’den Mercedes Sosa’ya, Carlos Puebla’dan Şilili Victor Jara’ya kadar kendi müzikal köklerinden hareket ederek ve modern müziğin geldiği teknik imkanlardan yararlanaraksosyal, siyasal konuları ağırlıklı tema edinen bu formun dünyanın başka coğrafyalarındaki benzer pozisyonları da etkilediğini söylemek mümkün. 1970 yılında demokratik seçimle Şili’de ülkesinin yönetimini devralan sosyalist lider Salvador Allende’nin, ABD’nin güdümünde yerli işbirlikçi askerler tarafındandarbe ile (11 Eylül 1973)  devrilmesi sırasında katledilen isimlerden birisi de bu bahsettiğimiz müzikal formun temsilcilerinden Victor Jara’dır. Ülkesinin emperyalistlerce işgalini engellemek amacıyla gitarını eline alan ve direniş şarkıları söyleyerek bir umudu sürekli diri tutmaya çabalayan Jara, binlerce genç öğrenci ve arkadaşıyla tutuklanıp Şili stadyumuna götürülür. Eşi Johan öykünün geri kalanını şöyle anlatır: “Çok cesur davrandığını biliyorum. Tutuklu arkadaşlarının direnç kaynağı olduğunu biliyorum. Biliyorum, orda da şarkı söylemişti. Orda ona çok işkence yapılmıştı, biliyorum. Ellerini ve bileklerini kırmışlardı ve iki gün sonra da onu öldürmüşlerdi, biliyorum. Stadyumda kaldığı günlerde, daha sonra ağızdan ağıza dolaşan bir şarkı bestelendiğini de biliyorum” (Victor Jara, Ölümsüz Şarkı, Parantez Yayınları, Eylül 1993, s.40-41).

Sosyalist Victor Jara gibi Dedehan Hasan da ülkesi için direniş şarkıları söylüyor

Güney Amerika’da ABD’nin bu emperyalist tahakkümüne sosyalizm düşüncesinden beslenerek karşı koyulmaya çalışılırken, bu ideolojik devlet biçiminin liderliğini yapan Sovyetler Birliği de dünyanın diğer ucuAsya’nın ortasında bir başka halkın, işgal ettiği toprakları üzerinde bir başka hegemonya kurmuştu. Verimli pamuk tarlaları başta olmak üzere bütün yeraltı ve yerüstü zenginlikleri sosyalist ideolojiyle donanmış Sovyetlerce sömürülen Türkistan coğrafyası zaman zaman tıpkı Victor Jara’nın halkı gibi sivil ve silahlı direniş gösterse de üzerine çullanan bu devasa güce maalesef fazla direnemedi. Tıpkı ABD uydusu kukla Şili yönetiminin yaptığı gibi, Türkistan coğrafyasında Sovyetlerce uydurularak kurulanOrta Asya devletlerinde sıradan insanlardan aydın ve sanatçılara kadar hepsinin devlet hapishanelerinde ömürlerinin önemli bir kısmını çok kötü şartlarda tutuklu olarak geçirdiklerini, kimisinin Sibirya soğuklarında bir daha çocukluklarının yaşandığı ve yılkı atlarının özgürce koşmalarını bahtiyarlık içerisinde seyrettikleri bozkırlara dönemediğini, resmi söylemin dışında hiçbir düşüncenin akıldan geçirilmesine dahi müsaade edilmediğini sanırım hatırlatmaya bile gerek yok.

Sosyalist sanatçı Victor Jara’nın sanatsal olarak en verimli çağlarını geçirdiği 1970’lerin başında bu bahsettiğimiz Türkistan’ın Özbekistan diyarında bir başka isim Dedehan Hasan tıpkı onun gibi işgal edilen ülkesi için direniş şarkıları söylüyor, mücadele şiirleri yazıyordu. Jara’nın bir kimlik ve elinde tuttuğu gitarının bir parçası olarak taşıdığı sosyalizmideolojisine sahip Sovyetlerce işgal edilen bu Orta Asya topraklarında, atalarının özgürce gökyüzüne bakmanın bahtiyarlığını yaşadığı günleri hatırlayıp, halkının bu duyarlılığı hiç kaybetmemesi için türküler söyleyenDedehan Hasan tıpkı Jara ve ABD kuklası rejimleremuhalif olan diğer Güney Amerikalı sanatçılar gibi kendi ülkesinde yasaklamalar, polis takibi, baskılar, hapishaneler ve işkenceler gördü. Jara davasında ne kadar samimi ise Dedehan Hasan da ülkesine, toprağına ve insanına o kadar samimi duygularla aşık bir direniş şarkıcısı olarak anılmayı hak eden saygın bir ses. Dolayısıyla eğer emperyalizm karşıtlığı üzerinden bir yüce sanatsal öykü anlatacaksak bunun bir tarafında Victor Jara’dan bahsederken, diğer tarafında da Dedehan Hasan’ın mücadelesini önemseyerek tarihe not düşmek gerekli. 

Yurdunu işgal eden Sovyetlerin İkinci Dünya Savaşına girdiği yılların hemen başında 1941’de Orta Asya topraklarının en kadim şehirlerinden Fergana’nın bir köyünde doğdu Dedehan Hasan. Babası daha o iki yaşında iken Sovyet ordusunda Almanlara karşı, kendi ülkesini de işgal eden Rusları savunurken şehit düşer. Gerisini tahmin etmek güç değil. Yetim bir çocuk olarak fakirlik içerisinde geçirilen zorlu yıllarla boğulmuş bir hayat. Üniversitede gazetecilik eğitimi alan Hasan mezun olduktan sonra bir müddet gazetecilik yapar. Üniversitede öğrencilik zamanlarından itibaren atalarının topraklarında çağlar boyu söylenegelen öyküleri, kahramanlıkları anlatan şiirler yazmaya başlayan ve o yıllardan itibaren Sovyet gizli servisi KGB’ce takibe alınan, rejim karşıtı olarak hakkında dosyalar tutulan Dedehan Hasan kısa zamanda ülkesinin edebi çevrelerinde önemli bir isim olarak öne çıkar.

Sovyet sosyalizminin araçsallaştırdığı sanatçı olmayı reddetti

Ülkesinde sosyalist rejime övücü şiirler yazan, şarkılar söyleyen yerli işbirlikçi yazar, şair ve sanatçılar gibi ideolojinin nesnesine indirgenmiş ve araçsallaşmış bir aydın olmayı daha başından reddedip, yaşayacağı bütün zorlukları göze alarak yolunda yılmadan yürüyen Hasan’ı bütün Özbekistan’a tanıtan ilk şarkısı “Leyla”, Orta Asya’dan Balkanlara o büyük anlatının parçasından başka bir avaz değildir aslında. Neşet Ertaş’ın “Leyla”sı ne kadar bizimse Hasan’ın “Leyla”sı da o kadar bizimdir diyebiliriz. O topraklardan Anadolu’ya kadar bütün bir coğrafyayı besleyen söylemin ana membaı Hoca Ahmet Yesevi’ninHikmetleri’ni besteleyerek modern zamanlarda bu kadim bilgiyi yeniden güncelleyen sanatçının aynı zamanda 1965 yılında işgalci Sovyetler tarafından rejim muhalifi olduğu ve “vatan” şiirleri yazdığı, halkını uyanışa çağırdığı için vurularak şehit edilen şair Süleyman Çolpan’ın, kitaplarının basılması yasak olmasına karşın şiirlerini besteleyerek tarihe not düşmesinin simgesel anlamının büyük olduğunu tartışmaya bile gerek yok. Bu arada Çolpan’ın “Güzel Türkistan” isimli şiirine Dedehan Hasan tarafından yapılan bestenin Hasan Sağındık tarafından 1990 yılındaki “Yusuf Yüzlüler” isimli ilk kasetinde modern bir altyapı üzerine okunduğunu ve dinleyicisi tarafından çok sevildiğini hatırlatalım.

Dedehan Hasan’ın sesini Türkiye ilk kez 1991 yılındaGiz Ajans tarafından yayınlanan “Kıyam Kıvılcımları/Türkistan Marşları” adlı kaset sayesinde duydu. Ülkemize okumak amacıyla gelen Türkistanlı öğrenciler tarafından getirilip çoğaltılan bu kaset benim arşivimin de en kıymetli parçaları arasında (Gerçi kasette yer alan eserlerin “marş” olarak tanımlanamayacağını belirtmek isterim). Stüdyo Metropol’de yayınlanacak hale getirilen ve Dedehan Hasan’ın türkülerinden, şarkılarından evvel Ahmet Mercan tarafından kaleme alınmış bir giriş metniyle başlayan kasetin ülkemizde “Türk Dünyası müzikleri” adı altında ortaya konan çalışmalara ilham veren ürünlerin başında geldiğini söyleyebiliriz.

Siyasal milliyetçiliğin tonlarını aşan bir sanatçı

Yayınlamış olduğu şiir kitapları, kasetleri, saygın edebi ve sanatçı kişiliği yanı sıra politik kimliği ile Türkistan coğrafyasının yaşayan en önemli isimlerinden birisi olan Dedehan Hasan’ı değerlendirirken siyasal milliyetçiliğin muhtelif tonlarını aşan, ülkesi ve atalarının toprakları için emperyalist güçlere karşı direniş şarkıları söyleyen öncü bir sanatçı demek daha doğru olur. Ki bunun en büyük ispatı kendi topraklarından çok uzaklarda Tunuslu bir çocuğun Avrupa’da maruz kaldığı milliyetçi tutumla ötekileştirilmesini anlattığı “Tunuslu Bala” şarkısını yapmasıdır.

Ancak bunun yanında Türkiye’de emperyalizm karşıtlığı ve müzik ilişkisi konusunda ortaya konan mevcut literatürün de meseleyi salt sosyalizm üzerinden okuyarak başta Dedehan Hasan olmak üzere, yine Rus gizli servisince cephe dışında sivil bir alanda pusu kurularak şehit edilen Çeçen sanatçı İmam Alim Sultan gibi isimleri bilerek ya da bilmeyerek görmezden geldiğini söylemek mümkün. Dolayısı ilesosyalist Victor Jara ne kadar önemli ise müzik ve emperyalizm karşıtlığı açısından, toprakları sosyalistlerce işgal edilen Dedehan Hasan da bir o kadar önemlidir.

Selçuk Küpçük

Müzikle uğraşı, besteci ve yorumcu bir müzisyen olarak sahnelerde görünse de teorik ve poetik olarak da arkaplanda müziğin sebep ve sonuçlarını mesele edinmiş bir sanatçı ile yüz yüzeyiz.

Müzik üzerine yazıları nihayet kitaplaştı. Beklenen bir kitap. Türkiye’deki değişimi, göç olgusunu, varoşların sesini, Anadolu mayasının büyükşehirlerde nasıl yol bulduğunu öğreniyoruz bu kitapla. Arabeski, geniş kitlelerin sosyolojisini açıklayan bir veri olarak okumak ilginç değerlendirmeler çıkarıyor ortaya. Müziğin bugün ve yarın önemli bir ‘sorun’ olduğunu biliyoruz. Yine de biz dinleme makamındayız her zaman. Peki, bizim dinlediğimiz o ana kadar nasıl bir süreç işliyor görünmeyen salonlarda? Müzik, Dans bütün milletlerin en temel toplumsal yankısı. O halde hangi aşamalardan geçip yarına kalacak bir kültür haline gelebilir?

Kitapta Hayret Makamı’nda Neşet Ertaş’tan Orhan Gencebay’a, Cem Karaca’dan Barış Mançoya, Sezen Aksu’dan Ahmet Kaya’ya müziğin serüveni toplumsal değişmeler, Anadolu’nun sesini duyurma biçimleri olarak inceleniyor. Bu nedenle kültür ve halkla kesişen ve ayrışan kavşaklar öne çıkarılıyor.

Aşk dünyaya müzikle yansıyor çoğu zaman. Hayret makamında. Gurbet, göç, karşılıksız kalan ümitler müzikle anlatıyor derdini. Geniş kitlelere tercüman ve ses olduğunda toplumsal karşılık buluyor. Derdi olan iniler. Bu inilti nasıl sanata, estetik değerlere dönüşüyor? Kitapla bunu anlıyor, müzik sanatçılarının macerası ile Türkiye’de bir kesimin macerası arasında sağlam bağlar kuruyoruz.

Selçuk Küpçük kitaptaki tercih ve öne çıkardıklarını müzikle kişisel ilişkisinin bir yansıması diyorsa da müziği dert edindiği ve isabetli yorumlarla hem teşhiste isabetli hem geleceğe kalacak kültürel değerlerde önemli bir icmal çıkarmış. Türkiye’nin her gün göz önündeki bir cephesine ayna olmanın derin soluğunu anlıyoruz.

Dinleyici olarak değil anlamak isteyen bir sorumluluk her aydının müzikle sınavıdır. Selçuk Küpçük bu sınavdan bizim adımıza başarı ile çıkıyor.
Okuyalım okutalım. Selçuk Küpçük’ü tebriklerimle.

Mustafa Everdi

“Şamanlardan Mevlana’ya ve oradan son temsilcilerle bize gelen yolun menzilinde müzikle dünyanın ağırlığından kurtulmak, fazlalıklarımızı atmak, egonun tasallutundan sıyrılmak, erdemli bir insan olmak vardır. Bunu vermeyen müzik zaten bizi bir yere taşımaz.” Dünyabizim yazarlarından Selçuk Küpçük ile son kitabı “Aşk ve Teselli”yi konuştuk.

Farklı dergilerin yanı sıra dunyabizim.com’da da müzik yazılarını okuduğumuz Selçuk Küpçük geçtiğimiz haftalarda yeni bir kitap çıkardı. Selçuk Küpçük son yıllarda yayınladığı müzik yazılarını kitaplaştırdı. Arabeskten, Anadolu-Rock’a, pop müzikten, özgün müziğe, türkülerden dünyanın farklı coğrafyalarındaki müzik hareketlerine kadar birçok sanatçıyı inceleyen kitap Aşk ve Teselli (Kopernik Kitap) ismini taşıyor. Selçuk Küpçük ile Aşk ve Teselli: Susma’nın Müzikal Poetiği üzerine sohbet ettik.

Sizin farklı alanlarda kitaplarınız, çalışmalarınız var. Biraz bu çalışma alanları üzerine konuşarak başlayalım isterseniz.

Aslında farklı alanlar gibi gözüküyor ama tıpkı hayatın kendisi gibi birbiri ile çabucak ilişki kurabilecek disiplinler bunlar. Mesela modern şiir siyasetten, sosyolojiye, ekonomiden teolojiye kadar çağın yeni insanını ilgilendiren her şeyi mesele edinerek kendisine form buldu. Bu ilişkiyi kaçırdığınız zaman hayatın senkronunu da kaçırıyorsunuz ve şiiriniz de doğal olarak anakronik bir hâl alıyor.

Şiir, poetika, milliyetçilik, müzik, dergicilik ve sinema temel çalıştığım alanlar. Ben bunların hepsinin birbiri ile ilişkili olduğunu görüyorum ve bu meselelerle ilgili yıllardır bana yardımcı olacak bir sürü yayın topluyorum. Bir müddet sonra mesela dergi arşivim belli bir sayıya ulaşınca oturup bunları yazmak istedim. 1980 sonrasını merkez alan Türkiye Edebiyat Dergileri Atlası kitabı böyle çıktı. Yine 1950 sonrası Türk şiirini isimler ve dergiler üzerinden anlamaya çalıştığım Modern Türk Şiirinde Bellek Arayışı kitabım çok partili dönemden itibaren darbeler ve edebiyat, bir siyasal akım olarak İslamcılık ve edebiyat, Alevilik, heterodoksi ve edebiyat ilişkisini vs. çözümlemeye çalışıyor. Yüzleşmenin Kişisel Tarihi ise 1970’lerden günümüze ülkücü hareketi Türkiye’nin geçirdiği değişimler, dönemler, travmalar, darbeler, müzikal hareketleri üzerinden eleştirel olarak okumaya yönelen bir kitap.

Son yıllarda ise ağırlıklı biçimde müzik yazıları kaleme alıyorum. Bunlar teknik yazılar değil. Sosyolojik incelemeler. Toplumdaki ve insandaki değişimleri gözlemleyebilmek için müzik en işlevsel alan bana göre. Toplumun maruz kaldığı her travmatik durumun mutlak müzikal bir karşılığı var dünyanın hemen her yerinde.

Müziği, insanın nesne boyutunu aşan aşk ilişkisi üzerinden anlarız

Bahsettiğiniz müzik yazılarından oluşan kitabınızın ismi neden “Aşk ve Teselli”?

Müzik modern zamanlarda kuşatılmış biçimde salt ticari bir etkinlik ve nesneye indirgenmiş metaya dönüştü. Adorno’nun yazdıkları üzerinden bunu çözümlemek mümkün.  Gerçi ben Adornocu yaklaşımı önemsemekle beraber yetersiz bulurum. Çünkü oradan bakarsak arabesk müziğe değer atfetmememiz gerekiyor. Kültürel çalışmalar disiplini de Adornocu bakış açısının içine girmeyen alanları anlamayı kolaylaştırıyor.

Neyse, müzik aslında modern zamanlarda nesneye indirgenmeden evvel insanın varoluşunu anlamlandıran bir öykü taşıyordu. Gökle yer arasındaki irtibatı sağlayan, ilişkiyi kuran bir bilgiye sahipti.  Binlerce yıldır taşınan bu bilgiyi bize ulaştıran son halkalardan birisi Neşet Ertaş.

Bizler müziği, insanın nesne boyutunu aşan aşk ilişkisi üzerinden anlarız. Müziği duyduğumuz zaman bizi hemen tesir altına almasının kuşkusuz yaratılışımızla büyük ilgisi söz konusu. Bu ilgi aşk ilgisidir. Şamanlardan Mevlana’ya ve oradan son temsilcilerle bize gelen yolun menzilinde müzikle dünyanın ağırlığından kurtulmak, fazlalıklarımızı atmak, egonun tasallutundan sıyrılmak, erdemli bir insan olmak vardır. Bunu vermeyen müzik zaten bizi bir yere taşımaz. Modern dünyanın pazarı haline getirir sadece.

Peki “Teselli”?

“Teselli” Orhan Gencebay’a bir gönderme. Kitapta isimler üzerinden arabesk müziğe dair farklı yazılar da var. Ben arabesk müziği sadece iyi bir dinleyicisi olduğum için değil, Türkiye’yi anlamak açısından da değerli bir veri olarak görüyorum. Türk modernleşmesinin en simgesel alanı arabesk bence. Elektro bağlama’nın icat edilmesi bile başlı başına bu modernleşme maceramızı temsil eden bir durum. Doğu’ya ait bir görüntü ama hem sesi hem de içi (tekniği) Batılı. Bağlama gibi akustik, organik değil. Bağlama ait olduğu toprağın ağacından yapılmış, yerli ama çağa cevap veremiyor. Çünkü 1950 sonrası geldiği kentlerde çalınmak zorunda kaldığı büyük mekanlarda (gazinolarda mesela) sesi yetmiyor. Önüne, kenarına, içine mikrofon koysalar da olmuyor. Bu zorlama ortaya elektro bağlamayı çıkartıyor. Gövdesinin hangi ağaçtan yapıldığı pek mühim değil! Mühim olan, yani asıl işlevsel olan ve ihtiyaca cevap veren onun içinde Batılı bir aklın ürünü olan teknik tesisat. Tam bir melez kimlik. İşte Türk modernleşmesi bu.  

Kitapta başka kimler üzerine yazılar var?

Neşet Ertaş yazısı ile başlıyor kitap. Onun hayatı algılayış biçimindeki aşkınlık meselesi ile müziğinin ne kadar ilişkili olduğunu anlatmaya çalıştım. Yaptığı hiçbir plağı, kaseti kendisinde bulundurmayan bir ozan. Bunu ancak yalan dünyanın ağırlıklarını atmakla, öte dünya ile kurduğu aşk ilişkisi ve tasavvuf ile açıklayabiliriz. Orhan Gencebay, Ergüder Yoldaş, Cem Karaca, Sezen Aksu, Ahmet Kaya, Burhan Bayar, Cengiz Kurtoğlu, Bergen, Erkan Oğur, Bülent Ortaçgil, Çağdaş Türkü, Gündoğar ve Düş Sokağı Sakinleri grubundan Murat Çelik üzerine yazılarla ilerliyor kitap.

“Bu kitap benim içim bir vefa borcu”

Bu isimleri nasıl belirlediniz peki?

Aslında bu kitap benim içim bir vefa borcu. Çocukluğumdan itibaren dinlediğim, olgunlaşmama vesile olan, yaşadığım her travmatik sorunda sesleri, şarkıları ile bana eşlik eden, acılarımı paylaşan ya da zihnimin çeperlerini açarak etrafımda olup biten hakkında daha fazla sorular sormamı sağlayan sanatçılara karşı yıllardır gerçekleştirmek istediğim teşekkür. Onlar olmasa mevcut verimliliğim olmazdı belki. Yüzleşmenin Kişisel Tarihi kitabımı mesela Madredeus grubunun müziği üzerine yazdım. Yani kitabı hazırladığım yaklaşık 3-4 yıl boyunca hemen her gece yazının başına oturduğumda bu grubu dinleyerek zihnimi zorladım. Böyle bir sürü şarkı ve şarkıcı var. Tabii henüz yazamadıklarım da söz konusu. Onları da ileride yazacağım.

Kitapta arabesk üzerine birbirini tamamlayan çokça yazı var. Arabeske fazla yer vermişsiniz gibi.

Dediğim gibi arabeski sosyolojik olarak önemsiyorum. Caz, blues Amerika’da toplumla ilişkisi bakımından ne söylemek istiyorsa Türkiye’de de arabesk aynı şeyi söyler aslında. Kitapta bunu farklı yazılarda açmaya çalıştım. Ayrıca çocukluğumdan beri arabesk dinlerim. Kaset arşivimin -ki bine yakındır kasetim- önemli bir kısmı arabesk müziğin farklı ürünlerinden oluşur. Dolayısıyla bende büyük hatıraları var adeta her bir şarkının. Bir de son yıllarda arabesk müzik üzerine güzellemeler düzen sentetik yazılar okuyoruz bol bol. Teybin hoparlörüne kulağını dayayıp geceler boyu Müslüm dinlememiş, Ferdi’nin feryatlarındaki ciğer delen acıyı hissetmemiş, Orhan Gencebay’ın santim santim dokuduğu melodilerinin hazzına varmamış entellerin şimdi arabesk üzerine cafcaflı laflar etmesine bir tepkidir benimkisi. “Durun, acımızı anlatan öyküyü size malzeme yaptırtmayız, yedirtmeyiz” demek bir bakıma.

“Evrensel vicdan, adalet ve ahlak diye bir şey var”

“Yalan Dünyanın Şarkıları” bölümündeki yazılar nasıl doğdu?

Bu, dünyanın yalanlığı ve geçiciliği meselesi, müziği aşk kavramı üzerinden algılayan her yerde benzer söylemlere sahip. Güney Amerika’da da, Uzak Doğu’da da, Afrika’da da böyle. Evrensel vicdan, adalet ve ahlak diye bir şey var ve müziği, dünyalık yaşamanın ötesinde kavrayan herkeste bu ortak bakış açısını görmek mümkün. Bunu görünce büyük bir kapı aralanıyor size. “Yalan Dünyanın Şarkıları” bölümünde dünyanın farklı coğrafyalarındaki sanatçıların bu ortak duyarlılıklarını keşfetmeye çalıştım.

Pakistan kavvali müziğinin üstadı Nusret Fatih, Portekiz fado müziğinin modern yüzü Madredeus grubu, Güney Amerikalı devrimci şarkıcı Victor Jara ile ortak yönlerini ele aldığım Çeçen sanatçı İmam Alim, müziği neden bıraktığının eleştirisini yaptığım Yusuf İslam, popüler kültür karşısındaki duruşunu ele aldığım Loreena Mckennit üzerine yazılar var bu bölümde.

Sadece isimler değil, temel meseleleri de tartışıyorsunuz bir başka bölümde.

Evet “Hüzün, Bellek, Kültür” isimli bölüm. Orada da Türk modernleşmesinin, ülkemizin geçirdiği dönemlerin etkilerini meseleler üzerinden anlamaya çalışıyorum. Mesela ozanlık kavramının dönüşümü ve “kent ozanlığı” kavramının ortaya çıkışı, daha doğrusu toplumun hareketliliği ile türkülerin ne tür bir değişim geçirdiği, müzik yasağının doğurduğu olumsuz sonuçları, Türk Dünyası müzikleri ile geç kurulan ilişkinin gerekçeleri, Tamburi Cemil Bey ile Kafka arasındaki ilişki ve Osmanlının geçirdiği zor yılların onun müziğinde nasıl karşılık bulduğu gibi konuları bu bölümde kendi bakış açımla anlatıyorum.

Bu bölümde Kütahyalı Ermeni müzik adamı Gomidas Vertabed üzerine yazınız da ilgi çekici.

Gomidas 1900’lerin başında Türkçe, Kürtçe, Farsça ve Ermenice türküleri derleyerek Anadolu’nun ses birikimini tarihe not düşen çok önemli bir müzik adamı. Yaşantısı da çok travmatik. Küçük yaşta anne babasını kaybediyor. Yetimhanede büyüyor. Hayatı boyunca bu yetimliğin izleğinde bu mizaç taşıyor. Vakti ile Türk Ocağı’nda konferans vermiş, Ziya Gökalp ve Mehmet Emin Yundakul ile irtibatı bulunan, Halide Edip’in evinde sohbetlere davet edilmiş bir entelektüel. Çankırı’ya sürgüne gönderildiğinde onu geri getirmek için gayret gösterenlerin başında Türk milliyetçiliği düşüncesinin önemli isimlerinden Mehmet Emin Yurdakul geliyor. Sürgünde yaşadıklarından sonra hiç konuşmamış, artık bir daha piyano çalmamış ve ölümüne kadar hiç konuşmamış bir adamdan bahsediyoruz. Gomidas bu toprakların sesi, bizim müziğimiz ve vicdanımız. Türk Dünyasının müziklerini modern saund ile günümüze taşıyan İrfan Gürdal üzerine de, Gomidas üzerine de yazı yazmak boynumuzun borcu.

Röportaj: Munise Şimşek

Arabeskin kendisini varettiği 1970’li yıllar aynı zamanda Anadolu rock formunun da ortaya çıktığı zamanlardır. Senkronik biçimde ikisi de kente ait müzikal arayışlar olarak beliren bu iki türün bazı ortak noktaları söz konusu. Öncelikle iki türün müzikal formunu taşıyan temel enstrüman bağlamadır. Ve bağlama bu iki formun zorlaması neticesinde teknik gelişimini bir anda hızlandırmış, en fazla bir kahvehanede sesini (volümünü) duyurabilecek güce sahipken elektro bağlamaya dönüşerek statlara kendisini dinlettirebilecek ses genişliğine ulaşmıştır. Dolayısı ile ben elektro bağlamın elektrogitara özenilerek ortaya çıkan teknik yapısının aynı zamanda simgesel bir niteliği olduğunu da düşünmüşümdür hep. Bu simgesel taşıyıcılık temsil ettiği toplumsal katmanın da dönüşümünü karşılar adeta.

Anadolu rock ile arabeskin diğer ortak özelliği ikisinin de mekânının kent olmasıdır. Modernleşmeye bağlı biçimde kentin ürettiği yeni müzik türleri halinde beliren bu formlar doğal olarak kent insanının karşılaştığı yeni bireysel ve toplumsal sorunları içeren temalara eğilmiştir. Bir anlamda iki müzik türünün karşılaştığı mekândır kent. Arabeskin kırdan, taşradan akan toplumsal katmana ait hikâyeyi, Anadolu rockın ise kentin seçkin aile çocuklarının gittiği kolejlerden kopup gelen kuşağına ait öyküyü taşıdığını iddia edebiliriz.  Biri merkezden, diğeri çevreden birbirine doğru hareket eden bu iki türün buluştuğu ses evreni ise türküler sayesinde şekillenir. Anadolu rock türküleri, bildiği bir biçim üzerinden, Batı popu ve rock müziğinin teknik altyapısını kullanarak yorumlamaya yöneliyor. Tıpkı Bob Dylan’ın ya da Güney Amerikalı Yeni Türkü hareketinin, Victor Jara’nın, Mercedes Sosa’nın yaptığı gibi.

Bir geleneğin dönüşümü

Arabeski ise geleneksel bellekle kente getirilen türkülerin burada yaşanan yeni durumları tam anlamı ile ifade edememesi üzerine kısıtlı imkanlarını (kültürel, ekonomik, teknik) harekete geçirerek derdini anlatma çabası biçiminde değerlendirmek mümkün. O da türküleri arkasına alarak kendisini yeniden tanımlamaya, yaşadıklarını anlamlandırmaya çalışmıştır. Arabeskin en simgesel eserlerinden olan Orhan Gencebay’ın “Hatasız Kul Olmaz”ı Ankara havalarının ritmik yürüyüşü olan “kostak” üzerine oturan bir kent türküsüdür mesela. Dolayısı ile Gencebay sayesinde geleneğin dönüşümüne şahitlik ederiz.

Anadolu rock ve arabesk için, geleneksel kalıplara muhafazakâr bir psikolojiyle kapanan klasikçilerin (Türk ve Batı) başaramadığı bir şeyi yapmaya yönelerek adeta donmuş olan ve çağın ruhunu taşıyamayan Türk müziğinin gecikmiş modernleşme sürecinin kapılarını açmışlar ve oradan çok dinamik iki müzik türü halinde eş zamanlı olarak çıkmışlardır değerlendirmesinde bulunmak mümkün. Bu Orhan Gencebay’ın adına “serbest çalışmalar”, Cem Karaca’nın “ulusal Türk müziği” dediği formdur bir bakıma. Türk Beşleridâhil,  devletin bütün imkanlarını arkasına alarak (mekan, maaş, bürokrasi, TRT) zamandan, sosyolojiden, toplumun ihtiyaçlarından ve duygu haritasından kopuk ve ayağı yerlere basmayan işler yapan Batıcısı, yerlisi ile “uğultu koroları”nın ortaya koyamadığı bir süreci işleterek sokaktaki insan ile müziği buluşturmuşlar, dönüp durmakta olan dünyanın sesini yakalamışlardır da diyebiliriz.

Gazinolar yerli müziğin mekânlarıydı

Anadolu rock türünün bir müddet sonra oluşan toplumsal ilgi ile beraber gazinolarda sahne almaya başlamasıda ilginçtir. Oysa gazinolar temelde yerli müziğin mekânları idi. Ancak 70’lerde Cem Karaca’nın mesela gazinolarda kendi türünü icra etmeye başladığını fark ederiz ki, arabeskin belirleyici olduğu o ortamın ruhuna eklemlenmekte hiç zorluk çekmez Anadolu rock. Dolayısı ile meşhur Lalezar Gazinosu’nda Türk müziği söyleyen Zeki Müren, Cem Karaca ve Kardaşlar grubunun aynı sahneyi paylaştığını, aynı dinleyici profiline hatip ettiklerini görürüz.

1970’lerde ayrıca TRT kurumunun kendisine yayınlanmak üzere getirilen müzikleri denetlemek gibi bir görevi(!) vardır. Bununla ilgili türleri kapsayan maaşlı kurulları söz konusu. Günümüzden geriye doğru bakınca çok komik gözüküyor ama öyle. Tabii o yıllarda topluma ve geniş kitlelere ulaşmanın tek yolu TRT, çünkü başka bir kanal yok. Yaptığınız her yeni eseri duyurmak istiyorsanız en etkili yöntem bu. Ancak orada da denetleme kurullarının saçma sapan engelleri ile karşılaşıyorsunuz. “Bu eserde bağlama niye kullandın” gibi garip soruların sorulduğu anakronik bir kurul işte. Hem bütünüyle arabesk hem Anadolu rock (bazı eserleri açısından) 1970’lerde bu kurulun gazabına uğramış iki dinamik müzik türü olarak toplumla buluşma imkanları kısıtlanmıştır. Ancak sosyolojik karşılığı hızla büyüyen bu iki türün devletin bütün görmezden gelme çabalarına karşın milyonlara ulaşan plak ve kaset rakamlarıyla ülkeyi edata avucunun içene aldığını söyleyebiliriz.

Anadolu rock formunun “babası”

Devletin teknik imkânlarının (stüdyo, kayıt, sahne) dışında sivil alanın ürettiği alternatifleri kullanan arabesk ve Anadolu rockUnkapanı’ndaki İMÇ’de kendisine mahsus özel bir mekân elde etti. Unkapanı 1970’lerden 2000’lere kadar Türkiye’de müzik üretiminin kalbinin attığı ana mekân olarak büyük hizmetler vermiş, yeni ve özgürlükçü arayışların adresi olmuştur tartışmasız şekilde. İki müzik türünün bütün yapımcı firmaları burada ortaya çıkan şirketler olarak sadece arabeske ve Anadolu rock’a değil, zamanın ihtiyaçlarına göre poptan, alternatif her türlü çalışmaya kadar müziğin ana arterini meydana getirmiştir.

Anadolu rock formunun “babası” Erkin Koray ve arabeskin “babası” Orhan Gencebay bu iki türün bir aradalığını temsil eden iki etkin figür bana göre. Birbirlerinin plak ve kaset kayıtlarında Gencebay bağlama, Koray elektrogitar çalarak adeta anlatmaya çalıştığımız öykünün ortak fotoğrafını vermişlerdir. 12 Eylül 1980 darbesi sonucu 70’lerdeki politik dili dolayısı ile Anadolu rock’ın yaşama alanı kalmadı maalesef. Ama arabesk, yolculuğunu hiç durmadan ve gelişerek sürdürdü. Her iki müzik türü de birbirinin özgün arayışından epeyce beslenerek dünya müziğinin geldiği teknik imkanları takip etmişler, oradan devraldıkları imkanları kendi formlarına dönüştürmüşler ve stüdyo enstrümanı ihtiyacını karşılayan sayısız önemli icracıyı tetikleyerek müziğimizin gelişimine büyük katkı sunmuşlardır.

Arabesk ve Anadolu rock bin yıllık ses yolculuğumuzun taşıyıcı formu olan türkülerin modern zamanlardaki öyküsüdür bana göre. Ve bu öykü hiç kuşkusuz ait olduğu toplumun hikâyesini de içinde barındırmaktadır.

Selçuk Küpçük