Katalonya Neresi, Katalanlar Kim?

Birçoğumuz Katalonya veya Katalan ismini yeni duyduk. Irak’tan ayrılıp bağımsızlıklarını ilan etmek isteyen Kuzey Irak Kürtleri gibi referandum yapınca Katalonya dünya gündemiyle birlikte Türkiye’nin gündemine yerleşiverdi. Katalonya neresi Katalanlar kim? Katalanlar; İspanya’nın kuzeydoğusu ile Fransa’nın güneyi, Akdeniz sahil şeridine bitişik coğrafyada yaşayan Latin kökenli halk. Katalonya; İspanya’ya bağlı İber Yarımadası’nın kuzeydoğusunda yer alan özerk bölge. Katalonya kelimesi tarihte ilk defa 11. yüzyılda “Marca Hispanica” olarak adlandırılan Müslümanlara karşı oluşturulmuş tampon askeri bölge için kullanılan bir yer adlandırması. “Kaleler ülkesi” anlamına gelen “castla” kelimesinden veya Gotlar’ın ülkesi anlamına gelen “Gotlandia” kelimesinden türemiş olması muhtemel.1 Katalanlar Endülüslü Müslümanlara yaptıkları zulümle tanınan bir millet.

Türk-Katalan İlişkileri

İspanya neresi Anadolu neresi demeyin! Katalanlar, Balkanlarda, Ege sahillerinde ve Anadolu’da Müslüman Türk beylikleriyle de savaştı. Bizans İmparatorluğu, kendi askeri kuvvetiyle Türkleri Batı Anadolu’dan çıkaramayacağını anlayınca, disiplinli, muhariplik gücü yüksek ve paralı askerlerden oluşan birlikleri bu iş için kullanma yoluna gitmiş ve XIV. yüzyılın hemen başlarında ilk olarak Alanlardan oluşan kuvvetleri denemiş, ancak bundan bir netice almayınca Katalanları ücretli askerî birlik olarak kiralamak suretiyle Türkleri durdurmaya çalışmıştı. Bölgede son derece önemli bir rol oynayan bir diğer gücü temsil eden Hospitalier Şövalye Tarikatı ise XIV. yüzyılın başından itibaren Latinlerin Ege’deki ticari çıkarları ve Haçlı Seferi planları için asıl tehlike olarak görülen Türkler ve Hospitalierin müttefikleri Katalanların askerî faaliyetlerinin durdurulmasında Papalığın öncü birliği vazifesini görmüş ve Papalığın desteği ile 1309 yılında Rodos Adası’nı zaptederek buraya sağlam bir biçimde yerleşmişlerdi.

Hıristiyan Avrupa, Türk ilerleyişinin önemini ancak 14. yüzyılın başlarında Latin mülkleri ve ticari ulaşımı Ege Denizi’nde cihat faaliyetinde bulunan Türkmen gazilerinin günden güne artan hücumlarına maruz kalınca fark edecek ve yeniden düzenlenecek yeni bir haçlı seferinin tek amacı Türkler’in Ege’den atılması olacaktır. Ancak Ege’deki Türk karşıtı koalisyonun bozulmasına Venedik -Ceneviz Savaşı neden olur.

Bu savaş sırasında Venedikliler, Konstantinopolis ile Aragon -Katalonya Kralı IV. Peter ile onun Katalan savaşçılarına yaklaşırken, Cenevizliler Aydınoğlu Hızır Bey ve Osmanoğlu Orhan Bey ile ittifak kurmuşlardır. Bu birlikteliğin hemen sonrasında Ceneviz ile Osmanlı antlaşması Osmanlıların Batılı bir milletle yaptığı ilk antlaşmadır. 2 Mart 1354’te Gelibolu ve yöresinde meydana gelen deprem sonrası fethedilen topraklar için “Gelibolu’da sayısız ‘Frenk’ (Katalan) olduğu için burayı zapt etmek mümkün değildir” denir. Gerek Konstantinopolis, gerekse Venedik ordusunda yer alan Katalan askerleri Akdeniz çevresindeki egemenlik kaygısının büyüklüğünü göstermektedir. Kısa süre sonra Portekiz ve İspanya donanmalarının okyanuslara açılmalarına müteakip Akdeniz havzasında nerede ise Katalan askeri kalmayacaktır.3 Marsilya başkonsolosluğu görevinde bulunan Fuat Carım’ın; 1965’te İstanbul’da neşrettiği, ‘Tarihin Türk’e Yüklediği Çetin Görev: Haçlı Seferler, Katalanların Saldırışı’ başlıklı kitabı bu alanda tek kitap olma özelliği taşıyor.

Katalanlar İspanya’dan Neden Ayrılmak İstiyor?

Devamı Yörünge Dergisi 2. Sayısında (Kasım/2017)

Biri Mezapotamya’nın, diğeri tarihi Endülüs coğrafyasının parçası. Halkları kadim, gururlu, inançlı, ama biraz dik kafalı. Katalonya, İspanya’nın, Kuzey Irak Kürt Yönetimi de Irak’ın Kuzey Doğusunda yer alıyor. Her iki bölge de, halklarının etnik kimliklerini, hâlen zengin birer parçası oldukları iki ülke ile yolları ayırmak için, mazeret olarak görüyor.

Hem IKBY, hem de Katalonya yıllardır bağımsızlık özlemi ile yanıp tutuşuyor ve bunun için ciddi planlar yapıyor. Katalonya İspanya iç savaşından önce özerkti. Ancak 1939-1975 yılları arasında, Franco’nun demir yumruğu ile özerklik hakları askıya alındı.

Irak Kürtlerinin, özerk statüsü, 1970 yılında kesinleşmişti. Bu 1960’lı yıllardaki kanlı Irak-Kürt mücadelesinin bir ödülü gibiydi.

Ancak 1974 yılında anlaşma çöktü ve yine şiddet, kan ve gözyaşı bölgeye geri döndü. İspanya’da Franco, Irak’ta Saddam Hüseyin, yolu mutlak bir ayrılığa uzanacak, özerkliğe göz açtırmak istemese de, Katalan’lar 1978 yılında, yeni İspanyol anayasası ile eski günlere kavuştu. Oysa Irak Kürtlerinin, emeline kavuşması için önce 1992 anayasasının sağladığı hukuki olanağı, sonra da Saddam’ın çöküşünü beklemesi gerekti.

Şimdi geldikleri noktada, birbiri ardına yaptıkları referandumlarla, her ikisi de kendi egemenliklerini ele alma hakkını (self determination right) kullanarak bağımsızlığa bir adım daha yakın geldi. Ama bağımsız olabilecekler mi? Öngörülebilir veya görülemez riskleri üstlenmeye değer mi? Hâlâ içinde bulundukları ülkelerle birlikte yaşama seçenekleri var mı?

Aradaki Fark

Katalonya, bölgesel farklılıklara ve demokratik özerk yönetimlere saygılı bir Avrupa-AB coğrafyasının parçası. Oysa Kuzey Irak, ne birlikte ne de ayrı ayrı huzuru bulabilen Orta Doğu’da, üniter devlet savunusu ve toprak bütünlüğü tartışmalarının hedef tahtası.

Yüz yıl önce çöken imparatorlukla belirlenen sınırlarda egemenlik hakkı kazanan irili ufaklı ülkelere, bir ilave, bir çıkarma, yeni bir depremi tetikler endişesi var. Katalonya’ya İspanya’nın iç meselesi olarak bakan, başta Fransa ve Portekiz olmak üzere, AB komşuları, işlere fazla karışmıyor, Brüksel son sözü kendine saklıyor. Ama İskoçya’ya “bağımsız olursanız yeni bir üyelik müzakeresi başlatırız” diye rest çekip, bugün yaranamadıkları Birleşik Krallık’la Brexit müzakerelerini yürüten AB’nin, bağımsız bir Katalonya için ne fistan düşündüğü pek açık değil.

Madrid’in uyguladığı yöntemlere bile fazla ses çıkarmıyor. Oysa IKBY ağzını açmaya görsün. Kimse bu Irak’ın iç meselesi demiyor. İran, sesi yetse Suriye, Türkiye, Suudi Arabistan, Katar, İsrail, Rusya, ABD hepsi konuya çok ciddi yaklaşıyor. Aradaki farkı ne yaratıyor derseniz, ilk sıraya petrolü ama belki daha önemlisi çok yakında iddia etmeye başlayacakları coğrafi mağduriyeti koymayı düşünüyorum. Bölgedeki hiçbir komşu ülke “Karaya Hapsolmuşluk”(Land-locked) iddiasından hoşlanmıyor, Bunu bir coğrafi mağduriyet unsuru olarak dile getirmeye hazır olanlara İsviçre’yi, Avusturya ve Macaristan’ı hatırlatmıyorlar. Ancak ufuktaki olası bir bağımsızlığın, Orta Doğu’ya başka hangi sorunları yaşatacağı, hangi jeopolitik külfeti yükleyeceği ve Türkiye’nin bu sorunlardan ne kadar pay alacağı önem kazanıyor.
Oysa Katalonya’nın böyle bir derdi yok. Onun Costa Brava’sı var. Böyle bir tehditkâr iddiası da yok.

Erbil’de Başlayan Fay Kırığı

Halen Kuzey Irak, Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) tarafından yönetiliyor. Kesin olmayan bölge sınırlarında (üç vilayet), yönetimin kalbi Erbil’de (Hewler) atıyor. Bu bölgede topu topu 5,2 milyon insan yaşamakta (toplam Irak nüfusunun % 20’si) ve zaten hepsi de Kürt değil. Mezapotamya’nın tümü gibi burası da, Asuri, Keldani, Türkmen, Yezidi, Arap ve Ermeniler’den oluşan bir mozaik. Bağımsızlık planlarını uzun yıllardan beri acele etmeden yapıyor, 2019 tarihini sık sık telaffuz ediyor, tüm uluslararası platformlardan duyuruyorlardı. Hızla değişen bölge dinamikleri nedeni ile daha önce olabileceği bile dile getiriliyordu. Nitekim bu da IKBY’ni 25 Eylül 2017 referandumunun kapısına kadar getirdi. Özellikle Türkiye’nin destek ve yardımları ile abat olan Kuzey Irak’ın 25 Eylül 2017’de gerçekleştirdiği referandum, şimdi bir tehdit, şiddet ve belirsizlik karmaşasında.

Devamı Yörünge Dergisi 2. Sayısında (Kasım/2017)