Yüce Allah yarattığı kulunu yalnız bırakmadı, ona ilave destek çıktı. Bir takım haberciler gönderdi ki, hak ve hakikati kolayca keşfetsinler, sevilen ve övgüye layık olan şeyleri onlar vasıtasıyla bilsinler. Ayrıca O, kullarına bu bildirimlere uyduklarında kazanacaklarını, aksi durumda kaybedeceklerini de bildirdi. Bütün bunlar sınavın ve alınan sonuçların sürpriz olmaması, hayatın anlamsız görülmemesi, bildirimsiz cezayla karşılaşılmaması içindi. Zaten öncesinde Yüce Allah bunların hikmetini ve gereğini anlayacak duyularla ve akılla onları donatmıştı.

Öte yandan bilinenler yani bilgiye konu olanlar, ya açık ya da kapalıydı. Açık olanları insan, beş duyuyla kavrayabilir, akılla haklarında karar verebilirdi; kapalı olanları ise, yine akıl yardımıyla açık olanlara bakarak, duyular yoluyla elde ettiği verileri kullanarak kıyas yoluyla bilme imkânına sahipti. Fakat bunun sınırı ve kapasiteyi aşan bir tarafı vardı. İşte tam burada dışardan bir desteğe ihtiyaç kaçınılmazdı insanın. Yüce Allah bu noktada ona gönderdiği ve görevlendirdiği haberciler vasıtasıyla bir takım bildirimlerde bulundu ve bazı kapalı şeyleri nasıl bilebileceğini öğretsin, asla bilemeyecek olan şeylerin boş yere peşine düşmesin diye.

Zaten hayatta da her şeyin bilinmesi mümkün olmadığı gibi, bazı şeylerin bilinmesi gereksiz, hatta zararlı olabilirdi. Bu gereksizlik kimi zaman kendi hayatına bir şey katmaması, kimi zaman başkalarının zararına olması, kimi zaman da hem kendisine hem de çevresine zarar vermesi şeklinde tezahür edebilirdi. Bu durumda insanın bildiği şey, yararlı olabileceği gibi zararlı da olabilirdi. Hayatta asla kullanmayacağı şeyi bilmeye çalışmak gereksiz, büyü gibi şeyleri öğrenmek zararlı, başkalarının özelini merak etmek zarar vericiydi. Yüce Yaratıcı işte böyle kullarına neyi, nasıl ve ne kadar öğrenmeleri gerektiğini bildirdiği gibi öğrenmemeleri gereken şeyleri de bildirmişti.

Bilgiyi veren ve haber getiren haberci de önemliydi; getirdiği haber işe yaramalı, hem kendisine hem de çevresine yarar sağlamalıydı; geçici zevklerin değil kalıcı kazançların bilgisi olmalıydı; hayatın anlamını öğretmeli, yol ve yöntem göstermeli, umut vermeli ve gayrete getirmeliydi.

Habercinin getirdiği bilgi de hayat gibiydi; ya kolayca anlaşılan ya da benzeşikliği yüzünden karıştırılan, ya çok açıktı ya da kapalı ve örtüktü. Buna eskiler muhkem ve müteşâbih, müfesser ve müphem demişlerdi. Muhkem sağlam ve anlaşılır, müteşâbih ise karıştırmaya müsait; müfesser çok açık, müphem ise o nispette kapalı. Bunların neden olduğunu büyük düşünür Matüridî çok güzel açıklamış. Hayat gibidir bunlar demiş, neyi bileceğini neyi bilemeyeceğini, nerede duracağını nerede hareket edeceğini, neye yetebileceğini neye yetemeyeceğini sana öğretir. Kesin olan muhkemi bilebilirsin, müteşâbihi bilmek istersen muhkeme başvurursun; açık olan müfesseri anlayabilirsin, kapalı olan müphemi bilmek istersen açık olana gidersin. Yüce Allah sana kıyas yapasın diye akıl vermedi mi? İşte onu kullanılacağı yer tam da burası. Yapamıyorsan yapabilene sorarsın. Böylece bilginin ve bilenin değerini kavrarsın.

Hayat da böyle değil mi? Kimi yer ve zamanda bazı şeyler açık, kimi yer ve zamanda kapalı. Açık olana gidecek, kapalıda duracaksın; bilmek istersen ya açık olandan yola çıkacak ya bir bilene soracak ya da önceki tecrübelerden yararlanacaksın. Bütün bunlar insana imkânlarını ve sınırlarını göstermek, insan olmanın ne demek olduğunu öğretmek ve Yaratana kul olduğun bilincine ermek içindir.

Bir de bilme gücünün sınırları var. Duyular ancak ulaşabildiği kadarını kavrar; her şeye ve her yöne ulaşamaz. Göz aynı anda her yere bakamaz, kulak aynı anda her yönden gelen sesi işitemez; aynı anda her şeyin tadına bakamaz dil, her şeye dokunamaz el, her şeyi koklayamaz burun. Aynı yöne bakarken bile gözü aldatan bir gözbağcı çıkar, kulak tek yönden gelen sözü yanlış anlar; dil her tadı, burun her kokuyu alamaz, dokunduğunu her zaman tam algılayamaz el.

Ayrıca duyuların algısı, aklın hükmüne muhtaç. Aklın değerlendirmesi olmadan duyuların verilerinden bir hüküm çıkmaz. Akıl da yanılma ihtimali olan bir alet. Ne kadar yanıldığını bilmesi bile aynı yanılma ihtimaline tabi.
Bu iki bilme gücü yani akıl ve duyular yine de hayat boyu insana büyük tecrübeler kazandırmış. Kimi zaman görerek, kimi zaman gözleyerek kimi zaman da deneyerek; tutturarak ve yanılarak, isabet ederek ve hataya düşerek, ulaşarak ve uzaklaşarak, yakalayarak ve kaçırarak, bularak ve kaybederek, yetişerek ve geç kalarak… İşte böyle dolmuş insanoğlunun tecrübe dağarcığı.

Edinilen tecrübe bir zamanda ve bir mekânda kalmamış, nesilden nesle aktarılmış; kalsaydı, herkes sıfırdan yeni bir tecrübe oluşturmak zorunda kalırdı. Bir insan sınırlı ömür süresinde ne kadar tecrübe edinebilir ki? İster yüzyıl, isterse yüz elli yıl yaşasın!

Şöyle bir hayata bakalım: bilgilerimizin çoğu kendi tecrübelerimizden mi, yoksa öncekilerden aktarılanlardan mı? Öyleyse herkes herkesin tecrübesine muhtaç. Başkasının tecrübesini elde etmenin yolu, dinlemek ve haber almak. Geçmiş zamanlarda ve uzak mekânlarda ne olmuş, nasıl olmuş, ne sonuç vermiş; burada olur mu, olursa nasıl olur, nasıl bir sonuç verir?
Bu yüzden her dönemde geçmişin bilgi ve tecrübelerini derleyen toplayan haber veren tarihçiler çıkmış, uzak diyarların haberlerini getiren gezginler. Bunlara kulak verilmiş, öğrenilmiş hatta kayda geçirilmiş. Bunların hepsi haber bilgisi; kulakla elde edildiği için de, kulak bilgisi denilmiş. Okullarda öğrettiğimiz ve öğrendiğimiz bilgilerin çoğunluğu bunlardan oluşuyor. Bu bilgilerden denenmiş ve doğrulanmış olanlara, gerçek denilmiş; sırf anlatı olarak kalanlara kulaktan dolma ismi verilmiş.

Bir de ötelerden gelen bilgi var. Beş duyunun erişemediği, aklın hüküm vermeye güç yetiremediği, eskilerin “gâib alem” dedikleri “duyuötesi alan”dan gelen bilgiler. Ona ulaşmanın en kesin ve kestirme yolu, oradan haber veren haberciyi bulmak. Burada en önemli sorun, habercinin doğruluğunu tespit etmek. Habercinin sadece doğru olması yetmez, aynı zamanda güvenilir olması gerek. Özü sözü bir, dediğini yapan, yaptığını diyen; söylediği ile eylediği birbirine uyan; gördüğüne inanılan, duyduğuna güvenilen; her halinden emin olunan; varlığı güven veren, yokluğu tedirgin eden… şaibenin bulunmadığı, kötünün ve kötülüğün kendisinden kaçtığı, onu gören şeytanın girecek delik aradığı, üstündeki tozun bile kendinden utandığı… Böyle birinin verdiği haber elbet doğrudur.

Bu haberciler, peygamberlerdir. Görüneni-görünmeyeni, geçmişi-geleceği, canlıyı-cansızı hâsılı her fânîyi yaratan Yüce Allah, bu tür haberleri ulaştıracak kişileri işte böyle özelliklerde seçmiş, bilgileri onlara vermiş, onlar da bu bilgileri bize belletmiş.
Niyedir bütün bunlar? Kulları dinlesin ve haberdar olsunlar; düz yolda şaşmasınlar, dağ başında kalmasınlar, çöl ortasında kaybolmasınlar, denizin dalgaları arasında çaresiz kıvranmasınlar; bir dua kadar yakın, rahmân ve rahîm olan Rablerinin olduğunu bilsinler; bir gün huzurunda toplaşacaklarının bilincinde olsunlar diye.

Ama gene de iman ve tasdiki yani habercilerin ve haberlerinin doğrulamasını kullarının tercihine bırakmış. Ne de olsa veri toplayan beş duyu, bunları değerlendiren akıl, iyi niyete ayarlı kalp ve vicdan ile onları donatmış Yüce Allah. Aklını kullanan, kalbini düzgün tutan, vicdanına danışan kulları hakikati görmüş, doğrulamış, doğru yola girmiş, hedefe ulaşmış; aklını kullanmayan, kalbini bozan, vicdanını körelten kulları ise aksilik etmiş, aksine gitmiş, yoldan çıkmış, değerlerini yitirmiş, hedeften şaşmış.

Demek ki hakikatin keşfi tek yönle, tek aletle ve tek başına olmuyor. Şöyle ifade edelim: Tek başına sınırlı duyularla, yanılma ihtimali bulunan akılla, doğrulanmaya muhtaç haberle hakikate ulaşılmak ne kadar mümkün? Öyleyse özü sözü bir, doğru ve güvenilir bir haberciye ihtiyaç olduğu gün kadar açık. Ama habercinin güvenilirliğinin tespiti de yine duyu, akıl ve haber kaynaklarını hep birlikte, eşzamanlı, iyi niyetle, insan olma bilinciyle, doğruyu bulma gayretiyle kullanmaya bağlı. Yüce Allah kullarına hakikati dayatmıyor, verdiği imkânlar ve sağladığı desteklerle kendilerinin hakikati bulmalarını istiyor. Şartlarını oluşturduğu dünya sahnesinde verdiği imkânlarla onları sınava tabi tutuyor. Her birey kendi imkânına göre sınava giriyor ve sorumlu tutuluyor; kontenjan sınırlaması yok; bir ömür süre, her neredeysen orada; ecele kadar telafi imkânı var, umut kapısı daima açık; gönülden gelen, kendini bilen, yolu takip eden kazanıyor; gelmeyen, yoldan çıkan, yan çizen, başına buyruk giden kaybediyor.

Bir de duygular var. Bizi kıpır kıpır hale getiren, yerimizde durdurmayan, sürekli bir yerlere sürükleyen, gaz verip tozu dumana katan… Bu duyguları akıl freniyle gerekli yerde gerektiği kadar durdurmazsak ya yoldan çıkarız ya uçurumdan uçarız. Gerekli yerin ve gerektiği kadarın ölçüsü ilahi haberde saklıdır. Demek ki neymiş? Duygular harekete geçirir, duyular veri sağlar; akıl durmaya ve yürümeye karar verir; kalp ışık tutar ve önünü aydınlatır, ilahî haber ise ölçü koyar ve istikameti gösterir.  

Duyguları öne çıkarmak kalbi perdeler, vicdanı kör eder, aklı karıştırır, fikri işlemez hale getirir; duyuları öne çıkarmak zahirin sığlığına mahkûm eder; aklı öne çıkarmak bencilliği, başına buyrukluğu ve istikametsizliği özendirir; kalbi öne çıkarmak ise duygu ve vicdan haramilerinin iştahını kabartır. Öyleyse üç temel bilgi kaynağı olan duyular, akıl ve ilahî haber eşzamanlı birlikte kullanılmalıdır. Bunun anlamı, beş duyunun verileri mutlaka vicdan ve akıl süzgecinden geçirilmeli, ilahî haber ölçüsüne vurulmalıdır. Böylece hareketin ve sükûnetin dengesi bulunur, yürümenin ve durmanın ahengi yakalanır; görev bilinir, bilinç gelişir, hedef çizilir, istikamet üzere yola girilir; azimetle gelen desteğe güvenilir; sonrası gözde pırıltı, kulakta müjde, kalpte sürur, her yer pür nur; ne geçmişe üzüntü ne gelecekten ürküntü…

Yeter ki sen, umut ve kaygı dengesini tuttur, kalbini güzelliklerle doldur, yolun ortasını buldur, emin ol varacağın yerin nimeti boldur, Sahibi senden hoşnuttur…

Bütün bu ölçüler kimseye haksızlık yapılmasın, kimse görünene aldanmasın, görünmeyen hakkında ahkâm kesmesin; algılar olguları şekillendirmesin, yalanlar dolaşıma girmesin, öz ile söz ayrı düşmesin; vicdan haramileri meydanı boş bulmasın, fırsatçıya imkân doğmasın, ortam sahtekârlar ve tamahkârlara kalmasın, hırslılar tepişip kanaatkârlar ezilmesin; garibanlar aç ve açıkta bırakılmasın, güçsüzler haksızlığa uğramasın, güçlüler zalim olmasın diyedir.