Etiyopyalı 34 yaşındaki şarkıcı Hashalu Hundisa, geçen hafta başkent Addis Ababa’da başından vurularak öldürüldü.

Seslendirdiği şarkı sözleri, genellikle Oromo etnik grubunun haklarına odaklanıyordu. Şarkıcı daha önce Etiyopya Başbakanı Hailemariam Desalegn’in istifasına yol açan protestolara da katılmıştı.

Ünlü şarkıcıya düzenlenen suikastın, Oromo milliyetçilerinin İmparator Menelik hakkındaki tartışmalı sözleri ve başkentteki heykelini yıkma sözü vermelerinden birkaç gün sonra yaşanması dikkat çekiyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü, güvenlik güçlerinin göstericilere karşı davranışını sert bir şekilde eleştirirken hükümetin protestolara verdiği tepkinin uzun zamandır tırmanan gerginliği artırdığını vurguladı.

Etiyopya’da son yıllarda etnik yapıya dayalı federal sistem dolayısıyla etnik gruplar arasında gerilim günden güne büyür hale geldi.

Yaklaşık 100 milyon nüfusa sahip ülkede nüfusun yaklaşık yüzde 35’ini Oromolar, yüzde 27’sini Amharalar, yüzde 6’sını da Tigraylar oluşturuyor.

Ülkenin en büyük etnik grubuna ev sahipliği yapan Oromiya bölgesindeki hükümet karşıtı gösteriler 2015 yılında başladı.

Nüfusun yüzde 60’ını oluşturan Oromiya ve Amhara protestoları, azınlık olan Tigray grubunun devlet içerisindeki kadroları tekelleştirdiği gerekçesiyle yapıldı.

Ardından Başbakan Hailemariam Desalegn’in 2018’in şubat ayındaki istifasını beraberinde getirdi.

Yeni Oromiyalı olan Başbakan Abiy Ahmed, yaptığı ilk konuşmasında, baskıcı ve ayrımcı yönetime son verme çağrısı yaptı. Görevinin ikinci yılındayken Amhara, Somali, Oromiya ve Gumuz etnik grupları arasında çıkan çatışmalarda onlarca kişi hayatını kaybetti.

Reformlarla ülkesinin dış dünyadaki imajını yeniden itibarlı hale getiren Abiy, ülke içerisindeki etnik sorunlara gereken çözümü bulamadı.

Etiyopya genelinde yüzde 6’lık bir paya sahip olan Tigray  ve ülkenin en büyük ikinci etnik grubu olan Amharaların elinde olan Etiyopya bürokrasisi, Abiy Ahmed’in derinleştirdiği reformlara daha fazla tahammül edemedi.

Göreve geldiğinden bu yana üç darbe ve suikast girişimi yaşayan Abiy Ahmed, son olarak 23 Haziran’da Amhara eyaletinde eyalet başkanına yönelik darbe girişimiyle karşılaştı.

Etiyopya halkı 150 yıldır zulüm gördüğüne inanıyor. Sadece Oromolular değil, ülkenin yüzde 99’u bu zulüm altında. 

Bu zulmün kaynağı “eski zihniyetin” bir türlü kaybolmamasıdır. Eski zihniyet “tek etnik, tek dil, tek din, tek kültür”den ibarettir. Yani tek etnik olarak herkesin kendisini Amhara kavminden görmesini, Amharca konuşmasını, Ortodoks Hristiyanlığı benimsemesini ve herkesin hem Amhara kültürü (yöresel yemek olsun, giysiler olsun) hem Etiyopiya’da hem uluslararası alanda ülkeyi tanıtmayı içeriyor. 

Bu eski zihniyet, karşısında Oromoluları buldu. Çünkü Oromolular en büyük etnik olmasından dolayı bu adaletsizliğe karşı yıllardır mücadele ediyordu. 

2018’de Oromo halkının protestosuyla yeni reformist rejimi iktidara getirdi. Halkının iradesiyle iktidara gelen, Nobel ödülü sahibi Oromolu Dr. Abiy Ahmed, ülkenin umudu olmuştu.

Etiyopya’da başta işkence merkezlerini kapattı. Etiyopya’nın tarihinde ilk defa özel medyaya izin verildi. Siyasi alanda yasaklanan farklı gruplardan özür dileyerek ülkeye dönmelerine çağrıda bulundu. Özgürce ifade ve demokrasi alanını genişletti. Oromo halkı ve diğer Etiyopya halkı için de artık demokrasinin tepeye ulaştığı dönemdi. Farklı siyası gruplar, elitler çağrısını olumlu olarak görüp binlerce insan ülkeye döndü.

Fakat Abiy Ahmed’in, iktidara geldiği ilk altı ay içinde umut verici şeyler yapmasına rağmen, bu sefer iktidara geçici değil kalıcı olarak kalmayı öngörmeye başladı.

Canlı yayınlanan bir toplantıda “Annem rüyasında, benim kral olacağımı görmüş” diye dolaylı şeklinde krallığı ilan etti.

Uzun süre iktidara kalmasının tek yolu da “eski zihniyeti” yeniden mezardan çıkardı. Gittiği her toplantıya, eski kralları övmeyi ve benimsemeyi başladı. 50 sene sonra, kendi sarayında, eski krallar (Menelik ve Haile Sillasi) heykelleri yaptı.

Etnik federalizmi yıkma sözünde duramadı. O yüzden, Başbakan Abiy, etnik federalizmi birden yok etmenin kolay olamayacağını anladı.

Oromo halkını uyutmak için sözel olarak “Federalizim bu ülke için önemlidir” deyiverdi ama günden güne, hükümet federalizme değil, eski zihniyeti yerine getirtmeye çalışıyordu.

Müslümanların ve Oromoluların katili görülen, eski kraliyeti daha da övmeye başladı. 

Federalizmin tehdit altında olduğunu düşünen Oromo halkı, özellikle Qeerroo, Abiy Ahmed ile karşı karşıya geldi.

Abiy hükümeti, “tek etnik, tek dil, tek din, tek kültür” zihniyetini yerine getirtmek için ondan önceki krallar ve komünistler gibi gün aşırı insanları öldürmeye başladı. 

Hedef olarak ilk Oromo elitleri ve devrim şarkılarıyla bilinen her kimseyi hedef almaya başladı.

Şu ana kadar yüzlerce insan sokaklarda öldürüldü, Oromoluların evleri ateşe verildi, binlerce insan yeniden hapsedildi. Kadın ve erkekler tecavüze uğradı. Hedef eski zihniyete karşı olan herkesi yok etmektir.

Bu gün Etiyopya halkı uzun yıllardır yolsuzluk ve yoksulluğa direnmeye devam ederken Uluslararası Af Örgütü, de yaşanan olaylarda hükümeti suçlamaktadır.

Etiyopya stratejik konumu, nüfusu ve istikrarı nedeniyle önemli bir ülke ve Afrika’nın parlayan yıldızı olarak zihinlerde yer etmiş durumda. Peki, Çin bu ülkede ne kadar aktif? Afrika’nın yıldızına ne kadar faydası var? Etiyopya insanının Çin yatırımlarına, Çinli iş adamlarına ve işçisine bakış açısı nasıl?

Çin Halk Cumhuriyeti’nin Etiyopya’daki varlığı sanıldığı gibi yeni değildir. Bunun en önemli göstergesiyse Pekin de Amharca Dil Enstitüsü’nün 1986 yılında faaliyete geçmesidir (Özel röportaj). Benzer şekilde Etiyopya’nın bilinen en eski ve en büyük üniversitesi olan Addis Ababa Üniversitesi’nde Konfüçyüs Enstitüsü’nün kurulması. Burada Çin dilini ve kültürünü öğrenen gençler, Çin de çalıştırılmak üzere yönlendirilmekte veya Çin yatırımcılarına düşük meblağlı fiyatlar ile çalışmaktadır.

Öte yandan, Etiyopya’da çok fazla Çinli işçi ile karşılaşmak mümkün. Çünkü Etiyopya’da ciddi yatırımları mevcut. Alt yapı yatırımlarından ulaşım imkanlarına; maden arama inisiyatifinden teknolojik hamlelerine pek çok alanda Çin’in görünür varlığını ülkede hissetmek mümkün.

Çin Malları

Etiyopya’da çok aktif olan Çin, halk nezdinde de itibarını koruyor. Bazı Etiyopyalılar Çin mallarının kalitesiz olduğundan rahatsızlık duyup aslında pahalı olduğunu dile getirseler de, Etiyopya’da Çin’in ucuz mallarına talep gayet yüksek. Çinli firmaların üretmiş olduğu cep telefonları, TV, beyaz eşya ve otomobil gibi teknolojik aletler halkın rağbet ettiği ürünler arasında. Yok sayılamayacak gerçek ise Afrika’da Pazar gücünü giderek arttırmakta.

Çin’in Stratejik Yatırımları

Etiyopya, diğer Afrika ülkelerinde olduğu gibi küresel güçlerin rekabet sahası içerisinde. Çünkü Çin ülkenin en stratejik noktalarında yatırımlarını arttırmaktadır. Örneğin, ülkenin başkenti olan ve aynı zamanda Afrika Birliği’nin ve Birleşmiş Milletler Afrika Ekonomik Kurulu’nun da merkezi olan Addis Ababa’da Çin tramvay hattını faaliyete geçirdi. Etiyopya halkının tramvayla tanışmasına vesile oldu. Addis Ababa’yı Debrezeyit gibi diğer şehirlere bağlayan ana yollarını da Çin firmaları yaptı. Bunun yanında Addis Ababa’ya çok büyük bir stadyum yine Çinli iş adamları tarafından inşa edilmekte. Afrika Birliği’nin devasa büyüklükteki binasında da Çin’in imzasını görmek mümkün. Addis Ababa, Bole havalimanında yapılan iyileştirme ve eklemeler de Çinli inşaat firmaları tarafından yapılmakta. Çin’in bunun gibi Etiyopya’da daha pek çok yatırımı bulunmaktadır.

Çin’in Çince Hamlesi: Dilin Araçsallaştırılması

Etiyopya’nın hemen her köşesinde Çin’i görmek kaçınılmaz. Zira bütün yatırımlarda yapıların Çinliler tarafından yapıldığını gösteren ibareler var. Örneğin tramvay sürücüsü olan makinist Çinlidir ve yanında bir Etiyopyalı bulunur. Stadyum ve havalimanı şantiyelerinin dışında Çince ve İngilizce yazılmış uyarılar hemen göze çarpar.

Küresel Güçlerin ve Çin’in Etiyopya Rekabeti

Küresel güçlerin Çin’in bu yatırımlarına karşı çıktığı yoktu, ta ki Etiyopya hükümetinin Etiyopya’da petrol ve doğalgaz arama faaliyetlerinin Çinli şirketler tarafından yapılmasına izin verene kadar. Bu güçler öyle bir kıvılcımı ateşlediler ki, bölgede kendilerinin de olduğunu gösterdiler. Bunun en bariz örneği, Etiyopya’nın fay hattı olan Oromo halkının devlete karşı kışkırtılması ve bu zümrenin özgürlük taleplerinde bulunmasıydı. Bahane ise şu olacaktı, yapılan yatırımların kendi bölgeleri hariç Addis Ababa’ya ve diğer yerlere yapılmış olmasıydı. Böylece küresel güçler perde arkasından Soğuk Savaş’ı andıran bir çekişme içerisine girdi.

Etiyopya’nın Çin ve Türk Algısı -Karşılaştırma-

Etiyopya halkı ise bu çekişme sürecinde safını Çin tarafında tayin etmiş gibi. Zira onlara göre, Avrupa Afrika’dan bir alıyor hiç bir şey vermiyor, Çin ise bir alıyorsa bir veriyor. Çünkü Çin, diğer Afrika ülkelerinde olduğu gibi, halkın işini kolaylaştıran “görünür” işlere imza atıyordu. Türkiye ise binlerce kişinin gözlerini katarakt ameliyatları ile açarak dünyalarını aydınlatıyor fakat bu aydınlanma devletin ameliyathanelerinde ve hastanelerinde olduğu için halk nezdinde devlet tarafından yapıldığı algısı oluşturuluyordu. Bunun yanında, ciddi yatırım yapan Türk firmaları ucuz iş gücünden dolayı Afrika’yı tercih ediyor. Etiyopya’yı Cibuti’ye bağlayan demir yollarını ise yine Etiyopya devletinin ihale ile Türk şirketine verdiği bu yüzden aslında o hattın da devlet tarafından yapıldığı iddia ediliyordu (Röportajlar). Benzer şekilde, kurban bağışları ise beslenme alışkanlıkları nedeniyle kahvaltıda bile et tüketen Etiyopyalı insanlar hayatında hiç et yememiş gibi lanse ediliyor ve onlara dağıtılıyordu ve neticesinde bir günde unutuluyordu. Türkiye’de burslu eğitim alan öğrenciler de akademik başarılarını dikkate almadan kendi mezun oldukları bölümlere uygun iş aramak, kendi devletlerine ve Türk devletine faydalı bir birey olmak yerine Türk firmalarında tercümanlık için yüksek meblağlı maaş talep ederek çalışmayı yeğliyorlardı (Röportajlar).

Etiyopya’da Çin deyince yatırımlar, küresel bir aktör ve sömürgeci olmayan bir devlet akla gelirken; Türkiye deyince Ayşegül’ün suçu ne, Kara Para Aşk dizileri; Türk işçilerinin Etiyopyalı kadınlarla münasebeti akla geliyor ama Etiyopya’nın sömürgeci zihniyete sahip olmayan en büyük ve tek yatırımcı ülkesinin Türkiye olduğu gerçeği dikkatlerden kaçıyordu. Çin’in bu stratejik hamleleri Çin’i kıtada, bölgede ve ülkede bir güç haline getiriyorken, Türkiye bütün çabalara rağmen kıtada, bölgede ve ülkede hala sesi kısık ve görünürlüğü az olan küresel aktör olma yolunda ilerliyor. Bu yüzden Türkiye’nin Afrika’da sistematik bir ortak aklı devreye sokması artık büyük bir zorunluluk haline gelmiştir.

Röportajlar: Addis Ababa, Addis Ababa Üniversitesi ve Harar bölgesinde gerçekleştirilmiştir.

FATMA YILDIZ -WWW.AFAM.ORG.TR