İktisadi şirkin tipik örneğini, malları konusunda liberalist/istedikleri gibi davranmayı -israf dâhil- doğal hakları olarak kabul eden Hz. Şuayb’ın (a.) kavminde şu ayette belirtildiği üzere görmekteyiz:

“قَالُواْ يَا شُعَيْبُ أَصَلاَتُكَ تَأْمُرُكَ أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَن نَّفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاء إِنَّكَ لَأَنتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ”

“Dediler ki: ‘Ey Şuayb, atalarımızın taptığı şeyleri ya da mallarımız konusunda dilediğimiz gibi davranmaktan vazgeçmemizi senin namazın mı emrediyor? Çünkü sen, gerçekten yumuşak huylu, aklı başında (reşid bir adam)sın.”[3] Hz. Şuayb’ın (a.) kavmi insanların mallarını kendi mallarıymış gibi düşünüyorlar ve bu mallar konusunda tasarruf hakkı iddia ediyorlerdı. Güçlerinin yetebildiği tecavüzü yapmak istiyorlar ve haramdan, bozgunculuktan kaçınma tekliflerini serbestliklerine engel sayıyorlardı: “Mallarımızla dilediklerimizi yapmaktan vazgeçmemizi namazın mı emrediyor, sofu sen ne akıllısın be!” gibi sözlerle mugalata yapıyorlardı. Allah’a karşı gurur ve kibirle namazı küçümseme, ticari hürriyet adı altında hilekârlık, tecavüz, terbiyesizlik yapıyorlardı.

Dünden bugüne beğenilmeyen bir hareket tarzı olan israf; davranışlarda,[4] hukukta[5] ve dinde olur.[6] Allah (c.c.) israfçıları kesinlikle sevmediğini bizlere haber vermiştir:

“يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ”

“Ey Âdemoğulları, her mescide (namaz için gidişiniz de) süs(lü, güzel, temiz ve helal kazançla elde edilmiş giysiler)inizi alın; yiyin, için, fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.”[7] Bu ayet, insanları ibadete başlayacakları zaman tam olarak örtülü olmaya teşvik etmektedir. Bu maksat için, sadece İslâm’ın mahrem yerler ve bunlara ilaveten toplumdan gizlenmesini istediği kısımların kapanması yeterli değildir. Dolayısıyla kişi, imkânları nispetinde her iki gayeye de uyacak şekilde ve temizce giyinmelidir. Ayet, cahiliye kültüründeki hem çıplak ibadet etme şeklini yasaklıyor[8] hem de temiz giyinmeyi emrediyor. Yine ayette, kendilerine yemeyi içmeyi yasaklayıp Allah’ı memnun edeceğiz zannıyla temiz ve helâl olanları kendilerine haram kılmak gibi ahmakça davrananların kötü tutumları sergileniyor.[9] Anlaşılan o ki Allah’ın sevmediği israf, hem iktisadi davranışları hem de yukarıda görüldüğü üzere çok yönlü davranış biçimlerini kapsamaktadır.

İsraf dinimize göre haramdır. Şeriatın onamadığı yerlere harcamalar yapmak israftır. Dinin onayladığı yerlere servet bağışlamak bile israftan sayılmaz fakat meşru olmayan bir kuruşluk harcama bile israf sayılır. Yaşadığımız dünyanın belirleyici dünya görüşü olan kapitalizm, israf üzerine bina edilmiştir. Böyle bir sistemde kişi tükettiği kadar değerlidir. Tüketmeyen insanın değeri yoktur. Bu insanlık dışı anlayışa göre özürlüler topluma yüktür. Bu açıdan kapitalizme göre en değersiz varlıklar sistemin çarklarını döndürmeyen yoksullardır. Üretmeyi teşvik edip fakirlerle paylaşmayı ibadet kabul eden; tüketim konusunda Müslümanlara garip veya yolcu gibi yaşamayı tavsiye eden İslâm, getirdiği kriterlerle kapitalizmin de en büyük düşmanıdır. Şöyle de denilebilir; kapitalizm, insanlığa sunduğu insan modeli ve tüketim ilişkilerindeki sadelikten dolayı en büyük düşman olarak İslâm’ı seçmiştir. Bu durumu iyi kavrayan Müslümanların, kapitalizmin kalbi sayılan ve pahalılığın ve israfın kaynağı olan faiz kurumlarına karşı daha ilkeli bir tavır sergilemeleri elzemdir. Örneğin; kredi kartlarını imha etmek gibi. Kredi kartı kullanmamak da bir tür imha sayılabilir. Zaten bir kimsenin antikapitalist olduğunun ölçütlerinden biri de kredi kartı kullanıp kullanmadığıdır. Cüzdanının içerisini banka kartlarıyla dolduran bir Müslüman(!) asla dinini yaşama konusunda ciddi değildir. Bizim kanaatimize göre, önemsiz gibi gözüken bu uygulama kapitalizmi çökertebilir. Var mısınız?

[1] el-İsfahani, a.g.e, 407.

[2] Âlûsî, a.g.e, IV, 282.

[3] Hud 11/87.

[4] Bak: Mü’min 40/28.

[5] Bak: İsra 17/33.

[6] Bak: Zümer 39/53.

[7] A’raf 7/31.

[8] İbni Kesir, a.g.e, II, 201.

[9] Mevdûdî, Tefhim, II, 27.

1- Müşrikler korkak ve güvensiz kimselerdir.[1]

2- Hakikate duyarsız, inatçı ve kalpleri kilitlidirler.[2]

3- Dünya hayatına çok düşkündürler ve cenneti dünyada aradıkları için çok uzun yaşamak isterler.[3]

4- Mü’minler için asla hayırlı ve güzel bir şey istemezler; hayra karşı hasettirler.[4]

5- İnsanların özellikle de Müslümanların ibadet özgürlüklerini engellemek isterler ve mabetlerini tahrip bile ederler.[5]

6- Allah’a ortak koşarak ve çocuk isnadında bulunarak iftira ederler.[6]

7- Yahudiler ve Hristiyanlar da müşriktirler.[7]

8- Allahtan başka varlıkları; babalarını, atalarını, çocuklarını veya idarecilerini Allah’ı sever gibi severler.[8]

9- En büyük fitne şirktir.[9]

10- Müşrik erkek ve kadınlarla evlenmek dinen yasaktır.[10]

11- Müşrikler sırdaş edinilmemelidirler.[11]

12- Devam eden şirk Allah Teâlâ’nın affı kapsamında değildir.[12]

13- Müşriklerden Müslümanlara ülü’l emr olmaz.[13]

14- Putlara dua ederler ve tapınırlar; putperesttirler.[14]

15- Allah Teâlâ şirki ve müşrikleri lanetlemiştir.[15]

16- Müşriklere cennete girmek haram kılınmıştır.[16]

17- Teslis inancına sahip Hristiyanlar müşrik ve putperesttirler.[17]

18- Eti yenilip yenilmeyecek hayvanlarla ilgili Allah’a rağmen bilgisizce kural koymak şirk geleneğidir.[18]

19- Müşrikler atalarını din dâhil hayatın birçok alanında körü körüne taklit ederler.[19]

20- Hiçbir peygamber ümmetine şirki emretmemiştir.[20]

21- Müşrikler vahye masal muamelesi yaparlar ve onun ruhunu anlamazlar.[21]

22- Ahirette şirklerinden dolayı pişman olup dünyaya iman etmek için tekrar döndürülmeyi talep edeceklerdir.[22]

23- Hayatı materyalist değerlendirirler ve ahireti inkâr ederler.[23]

24- Hakikate karşı ahraz ve doğruyu söylemekte kekemedirler.[24]

25- Allah’ın ayetlerinin aleyhinde konuşulduğu müşrik meclislerine tavır almak veya protesto etmek imanın gereğidir.[25]

26- Dinin emir ve yasaklarını, eğlence konusu ederler.[26]

27- Şirk üzerine öldüklerinde dünyalık hiçbir şeyleri fayda vermeyecek ve kurtuluş umutları da olmayacaktır.[27]

28- İmanla şirk asla bir arada olamazlar; imanda sentez yoktur.[28]

29- Mü’minlere karşı aşırı düşmandırlar. [29]

30- Şirki doğuran en büyük sebep Allah Teâlâ’yı yeterince bilmemek; marifet eksikliğidir.[30]

31- Hiçbir müşrike şefaat edilmeyecek ve hiçbir müşrik de şefaat edemeyecektir.[31]

32- Şirk ilmi temellerden yoksun uydurma bir inanç ve hayat tarzıdır.[32]

33- Şirki veya hidayeti tercih etmek insanın elindedir; Allah kimseyi şirke zorlamaz.[33]

34- Müşriklerin kutsalına küfür ederek onların da Allah’a ve emirlerine küfür etmelerine vesile olunmamalıdır.[34]

35- Müşriklerin en büyük özelliklerinden biri de hakikate karşı inatçı tavırlarıdır.[35]

36- Hakikat kalabalıklarda aranmaz; müşriklerin çoğunluk olmaları hak da olduklarına delalet etmez.[36]

37- Müşrikler her zaman şeytanın vesvesesi altındadırlar.[37]

38- Hayvanları keserken kasıtlı besmele çekmemek şirktir.[38]

39- Risaletin Vehbi değil de kesbi olduğuna; şairlere veya zenginlere verileceğine inanırlar.[39]

40- Yaptıkları salih amellerin (!) Allah katında hiçbir değeri yoktur.[40]

41- Ürünlerinden ve hayvanlarından putlarına pay ayırırlar; yoksullara cimri davranıp putperestlere ise vergi verirler.[41]

42- Müşriklerin çoğu rızık endişesi veya kızları ar vesilesi gördükleri için çocuklarını doğmadan veya doğunca öldürürler.[42]

43- Keyfi ve cahilce helal haram tayin ederler.[43]

44- Cebir düşüncesi şirktir ve Allah’a iftiradır.[44]

45- Allah Teâlâ şirki haram kılmıştır.[45]

46- Şirk kendisini değişik adlarla ve hayat tarzlarıyla gösterebilir.[46]

47- Hz. İbrahim dâhil hiçbir peygamberin şirke yakınlıkları yoktur; peygamberler şirkten beridirler.[47]

48- Allah’ın ayetlerini yalanlarlar ve içeriklerine iman etmezler.[48]

49- Müşrikler asla cennete giremeyecekler ve dünyadaki yaptıkları iyi şeylerin karşılığı küfürleri nedeniyle kendilerine sevap olarak dönmeyecektir.[49]

50- Kur’an dinlemek ve hidayetle tanışmak isteyen müşriklere gerekli kolaylıklar sağlanır.[50]

51- Ayet dinlemekten hoşlanmazlar; nefret ederler.[51]

52- Müşrik yakınlar ve akrabalar asla veli edinilmemelidirler.[52]

53- Din ve siyaset büyüklerini tanrılaştırırlar.[53]

54- Velev ki insanın en yakınları da olsa müşrik olarak ölenlere bağışlanmaları için dua edilmez, rahmet dilenmez ve cenazeleri üzerine namaz kılınmaz.[54]

55- Tapındıkları putların ahirette kendilerine şefaatçi/yardımcı olacaklarına inanırlar.[55]

56- Aşırı korku ve tehlike anlarında Allah’ı hatırlarlar ve O’na dua ederler.[56]

57- Kur’an-ı Kerim’in uydurma; beşer sözü olduğunu iddia ederler.[57]

58- Allah’a rağmen cahilce ve keyfi şekilde helal-haram tayin ederler. [58]

59- Allah’a çocuk isnat ederler.[59](Yahudiler, “Üzeyir Allah’ın oğludur”; Hıristiyanlar da “İsa Allah’ın oğludur” dediler ve müşrik oldular.)

60- Müşriklerle beraber olunmaz ve onlara inançları nedeniyle sempati bile duyulmaz.[60]

61- Müşrikler ateist değildirler; Allah’a başka varlık ve kurumları eş koşarak inanırlar.[61]

62- Müşriklere karşı her zaman ilkeli ve tavırlı olunmalıdır.[62]

63- Kur’an kıssalarının esprisini anlayamadıklarından ona masal gibi bakarlar ve kıssaların mizansen olduğuna inanırlar.[63]

64- Kız çocuklarının doğmasına çok üzülürler.[64]

65- Ahirette kurtulmanın yolu Allah’a şirk koşmadan Müslümanca ölebilmektir.[65]

66- Akıllı değil ama akılcıdırlar.[66]

67- Örnek olacak insan bir peygambere iman etmek istemezler.[67]

68- Sorunlara çözüm üreten ve hayatlarına müdahale eden bir vahiy yerine, hayata karışmayan bir kitap anlayışına sahiptirler.[68]

69- Çocukların şirke düşmemeleri için din eğitimleri ailede ve erken yaşta verilmelidir.[69]

70- Şirk başta olmak üzere Allah Teâlâ’ya isyan konusunda hiç kimseye itaat edilmez.[70]

71- Meleklere cinsiyet atfederler ve onların dişil varlıklar olduğuna inanırlar.[71]

72- En büyük ilahları hevalarıdır.[72]

73- Dinleri parçacıldır, bütüncül bir imanları yoktur. [73]

74- Atalarını körü körüne taklit ederler. [74]

75- Putlarının aracı varlık olduğunu iddia ederler.[75]

76- Hayatlarını parçalarlar ve her alanını bir putla anlamlandırırlar.[76]Politeisttirler.

77- Günahlara karşı çok cesaretlidirler.[77]

78- Dini emirlere karşı kibirlidirler.[78]

79- Zorbadırlar; ibadet özgürlüğünü engellerler.[79]

80- İftiracıdırlar.[80]

81- Hiçbir müşrike/kâfire ahirette yardım/şefaat edilmeyecektir.[81]

82- Kainattaki mükemmel düzen şirkin imkânsızlığına delalet etmektedir.[82]

83- Müşrikler İslâm’ın iktidar ve hayata hâkim o istemezler veya İslâm’ın iktidar olmasına karşı çıkmak şirk ahlakıdır.[83]

Bütün bu sayılan kötü niteliklerinden dolayı peygamberlerin ilk yasakladıkları şey de şirk olmuştur.[84] Müşriklerle ilişkiler bağlamında ise şu uyarı yapılmıştır: “وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ” “Eğer müşriklere itaat ederseniz siz de mutlaka onlardan olursunuz”[85] “Küfrü imana tercih eden babamız veya kardeşimiz de olsa onları veli edinmememizi”[86]emreden Kur’an, müşriklerin hiçbir türünün mü’minler ve kurumları üzerinde velayetlerinin olmadığını vurgulamıştır.[87] Hz. Peygamber (sav) de, değil velayet, onları adam yerine koymak suretiyle istişare yapmayı bile hoş karşılamamıştır. Bu meyanda şöyle buyurmuştur: “Müşriklerin ateşi ile aydınlanmayınız.(onların görüşlerine başvurarak kendinize yol belirlemeyiniz)[88]Zira müşrikler inançlarındaki taassupları nedeniyle Müslümanlara kesinlikle doğruyu göstermezler. Müslümanların hayırlar elde etmelerini istemezler.

[1]Bak. A’li İmran 3/151

[2] Bak: Bakara 2/7

[3] Bak: Bakara2/96

[4] Bak: Bakara 2/105

[5] Bak: Bakara ‘/114

[6] Bak: Bakara 2/116; Nisa 4/48

[7] Bak: Bakara 2/135; Âl-i İmran 3/67

[8] Bak: Bakara 2/165

[9] Bak: Bakara 2/193

[10] Bak: Bakara 2/221

[11] Bak: Âl-i İmran 3/118

[12] BaK: Nisa 4/48, 116

[13] Bak: Nisa 4/59

[14] Bak: Nisa 4/117

[15] Bak: Nisa 4/118

[16] Bak: Maide 5/72

[17] Bak: Maide 5/73-76

[18] Bak: Maide 5/103

[19] Bak: Maide 5/104; A’raf 7/28

[20] Bak: Maide 5/116

[21] Bak: Enam 6/25

[22] Bak: Enam 6/27

[23] Bak: Enam 6/29

[24] Bak: Enam 6/39

[25] Bak: Enam 6/68

[26] Bak: Enam 6/70; A’raf 7/51

[27] Bak: Enam 6/70

[28] Bak: Enam 6/82

[29]Bak. Maide 5/82

[30] Bak: Enam 6/91

[31] Bak. Enam 6/94

[32] Bak: Enam 6/100

[33][33] Bak: Enam 6/107; Nahl 16/35

[34] Bak: Enam 6/108

[35] Bak: Enam 6/111

[36] Bak: Enam 6/116

[37] Bak: Enam 6/121

[38] Bak: Enam 6/121

[39] Bak: Enam 6/124

[40]Bak. İbrahim 14/18; Tevbe 9/19

[41] Bak: Enam 6/136

[42] Bak: Enam 6/137, 140

[43] Bak: Enam 6/138

[44] Bak: Enam 6/148

[45] Bak: Enam 6/151

[46] Bak: Enam 6/153

[47] Bak: enam 6/161

[48] Bak: A’raf 7/37

[49] Bak: A’raf 7/40

[50] Bak: Tevbe 9/6

[51]Bak. Hac 22/72; Fussilet 41/26

[52] Bak: Tevbe 9/23

[53]Bak. Tevbe 9/31

[54] Bak: Tevbe 9/113

[55] Bak:Yunus 10/18

[56] Bak: Yunus 10/22; Ankebut 29/65, Rum 30/33, Lokman 31/32

[57] Bak: Yunus 10/38; Hud 11/13, 35

[58]Bak. Nahl 16/116

[59]Bak. Tevbe 9/30; Yunus 10/68

[60] Bak: Hud 11/113

[61] Bak: Yusuf 12/106

[62] Bak: Hicr 15/94

[63] Bak: Nahl 16/24; Furkan 25/5

[64] Bak: Nahl 16/58

[65] Bak: Kehf 18/110

[66]Bak. Mü’minun 23/82

[67] Bak: Furkan 25/20

[68] Bak: Furkan 25/32

[69] Bak: Lokman 34/13

[70] Bak: Lokman 34/15

[71] Bak: Saffat 37/150

[72]Bak. Casiye 45/23, Furkan 25/43

[73]Bak. Rum 30/32

[74]Bak. Zuhruf 43/22, Lokman 31/21

[75]Bak. Zümer 39/3

[76]Bak. Zümer 39/29

[77]Bak. Ankebut 29/12

[78] Bak: Fatır 35/43

[79] Bak: Nahl 16/106; Alak 96/9-10

[80] Bak: Furkan 25/4

[81] Bak: Zuhruf 43/86

[82] Bak: Ahkaf 46/5

[83] Bak: Saf 61/9

[84] Bak En’am 6 / 15, A’raf 7 / 33.

[85] En’am 6 / 121.

[86] Tevbe 9 / 23.

[87] Bak: Tevbe 9 / 28.

[88] İbni Hanbel, Müsned, III / 99.

İslâm siyaset tarihine baktığımız zaman Resulullah’ın emaneti ehline verme ve uygun işe uygun adam atama sünnetini hayatına en canlı katan Hz. Ömer’in(r.) yönetimde daha başarılı olduğunu görürüz. Onun dönemi halifeler arasında altın dönemdir. Hem devletin sınırları genişlemiş hem de ilmi, ahlaki, askeri ve iktisadi açıdan güçlü bir devlet kurulmuştur. Bilinip hayata katılması ve Müslüman teşkilatçıların fıkıh yapması bağlamında Hz. Ömer’i başarılı kılan etkenleri şöyle sıralayabiliriz:

1-Hz. Ömer’in bizzat kendisinin geçmişi sabıkasız ve temizdir. Müslüman olduktan sonra kendisini Müslümanların nazarında yıpratacak hiçbir iş yapmamıştır. Ne idari, ne de iktisadi ve hukuki anlamda bir şaibeye adı karışmamıştır. O’nun bu durumunu bilen Resulullah(s.), nasıl onu vitrininin önünde tuttuysa; Hz. Ömer’in kendisi de bu sünneti başta şahsı olmak üzere icra etmiş ve kendisini kirletmemiştir. Ayrıca Hz. Ömer sünnete ittiba ederek idari kadrosuna kirlenmiş, ahlaksız, sabıkalı ve yıpranmış kimseleri dâhil etmemiştir.

2-Özel hayatında ve toplumsal hayatında dengeli davranmıştır. Evinde bir şahsiyet, dışarıda ayrı bir şahsiyet ikilemine düşmemiştir. Rol çatışması yaşamamıştır. Hiçbir zaman söylediklerinin tersini yapmamıştır. Bireysel ve ailevi hayatında sadeliği tercih etmiş ve israfın her türlüsünden kaçınmıştır. Orta halli yaşamış ve devleti keyfi yönetmemiştir. Aile fertlerine de orta yoldan ayrılmamalarını emretmiştir.

3-Yönetimi altındakilere itidalli davranmıştır. Görevlendirdiği kimseleri abartmamış ve İslâm’ın varlığını onlarla mukayyet görmemiştir. Müslümanlar ve diğer tebaa, Halid b. Velit ile zaferi özdeşleştirdiklerinde Hz. Halid’i görevden almıştır. Bunun anlamı; İslâm’ın baki insanların ise fani olduğunu herkese ispat etmektir.

4-Topluma karşı çok merhametli ve şefkatlidir. Hz. Ömer(r.), Müslümanlar yemeden kendisi yememiş, onlar giyinmeden kendisi giyinmemiştir. Toplumunun dertleriyle ve kederleriyle hem hâl olmuştur. Dicle’de kurdun kapacağı koyundan kendisini sorumlu tutmuştur. O’nu elinde kılıçla kelle avcısı gibi resmeden anlayışın tarihle ve hakikatle bir alakası yoktur. Cahiliye döneminde kızını diri diri toprağa gömen bu şahıs, Müslüman olduktan sonra bir kuşun kanat çırpmasından rikkate gelip ağlamıştır. Çocukları sevmeyen idarecilerini bile görevden almıştır. Toplumsal refah tabana yayılmadan evine değerli yiyecekler sokmamıştır.

5-Başkalarının içtihatlarını yerine göre kendi içtihatlarına tercih etmiştir. Hz. Ömer(r.), kendi içtihatlarını kimseye dayatmamış ve görüşlerini mutlaklaştırarak din hâline getirmemiştir. Sahabenin fakihleri olan Hz. Ali, Hz. Abdullah b. Mes’ud, Ubey b. Kab ve Abdullah b.Abbas’ın içtihatlarına çok önem vermiştir. Hz. Ali’nin içtihatlarını tercih ederek zaman zaman kendi içtihatlarını terk etmiştir. Hz. Ömer’in bu uygulamaları, kendini fikirlerini öne çıkarmaktan ziyade başkalarını tercihi öncelediği için siyasal başarısında da etkili olmuştur.

6-Hz. Ömer yönettiği insanların derecelerini çok iyi bilirdi. Bu bilgilenmede İslam öncesi Arap toplumunun sosyal yapısıyla ilgilenmesinin de önemli payı vardır. Hangi insanlar hangi işleri daha iyi yapabilir, konularına vakıf olan Ömer(r.) yöneticilerini bu bilinçle atamıştır. Atamalarındaki isabet oranının fazlalığı onun siyasal başarısına yansımıştır. Ferasetli olması münasebetiyle kimse tarafından kandırılamamıştır. Görev dağılımında ehliyeti önceleyip başka kıstas kabul etmemesi Halife’nin saygınlığını artırmıştır.

7-Devlet işlerinde çalıştırdıklarını çok iyi bilen Hz. Ömer, kimliği meçhul, günahlara dalan, bidat ve hurafeleri gündem yapan, maddi değerleri önceleyen ve toplumsal nefreti kazanan şahıslara görev vermemiştir. Ayrıca idarecilerini maddi ve manevi açıdan sürekli denetlemiştir. Her hangi bir yolsuzluk veya halk tepkisi olduğunda idarecilerini yenileriyle değiştirmiştir. Yıpranmış adamlarla yola devam etmemiştir.

8-Hz. Ömer’in ilim ve amelde en önde olması siyasal başarısının ana nedenlerindendir. İlmi ve içtihatlarındaki isabeti daha Resulullah(s.) döneminde tescillenen Hz. Ömer, müçtehit sahabenin başında gelmektedir. İlmin onun üzerinde oluşturduğu vakar ve ağırlık topluma güven ve itaat şeklinde yansımıştır. İçtihatlarında toplumsal maslahatı öncelemiş ve Müslümanların zararına olan davranış ve uygulamalara karşı savaş açmıştır. Bütün bunların neticesinde mü’minler ona güven duymuştur.

9-Hz. Ömer insanlarla çokça istişarede bulunmuştur. Çünkü istişare ilahi bir emir ve Hz. Peygamber’in muhkem sünnetidir. İstişare sayesinde halk yönetime katılır ve sorumluluk duygusu tabana yayılır. Herkes elini taşın altına sokmuş olur. Olaylardan anında haberdar olan toplumsal yapı şeffaflaşır. Yönetim istişare sayesinde monarşizme dönüşmediği gibi, yöneten ile yönetilenler arasındaki uçurumlar da karşılıklı samimiyetle kapanmış olur.

10-Hz. Ömer her hak sahibine hakkını adalet ölçüleri içerisinde vermiştir. Onun adalet vasfı ve toplumsal hukuka saygısı kendine karşı bir güven oluşturmuş ve siyasetinin başarı notunu artırmıştır. Hz. Ömer’in dar’u-l İslamında Müslümanlar haklarını aldığı gibi, gayrimüslimler de haklarını tamamıyla almışlar; hiç birisi mağduriyet yaşamamıştır.[1] Müslüman olmayan vatandaşlarda toplumsal refahtan paylarını fazlasıyla almışlardır.

11-Hayatının standartlarını değiştirmemiştir. Hz. Ömer, halifeliği sırasında Afrika’dan İran’ın fethine kadar geniş bir alana hükmetmiştir. Devlet zenginleyip hazine altınla dolmasına rağmen o lüks içerisinde yaşamayı tercih etmek yerine “garip” veya “yolcu” gibi bir hayat sürmeyi tercih etmiştir. Araştırmacılar hazineden aldığı maaşı bile vasiyet ederek terekesinden ödettirdiğini belirtirler. Bütün bu örnek uygulamalar onu İslâm siyaset tarihinin kutup şahsiyetlerinden biri yapmıştır.

12-Görev dağılımında ehliyet esasına göre hareket edip yakın akrabalarını öne çıkararak siyaset kurumunu saltanata çevirmemiştir. Çünkü siyasette saltanat zalimlere de idarecilik yolunu açabilir. Akrabalarına devletin üst kademelerinde vazife vermekten imtina eden Hz. Ömer, şehadeti anında bile şûra üyelerini belirlerken oğlunu görev almaması kaydıyla gruba dâhil etmiştir. Hayatında her zaman emanete liyakati gözeten Büyük halife, Müslüman siyaset adamlarına çok önemli ilkeler koymuştur.

Buraya kadar yazdıklarımızdan çıkan sonuç; İslam toplumunda başarılı olmanın sırrının, işi ehline vermekte olduğunu zihinlere yerleştirmek; siyasetçilerin, grup çalışması yapanların, teşkilatlarda görev alanların, tarikat önderlerinin ve davetçilerin de bu durumdan nasibini alarak emanete layık kimselerle kadrolaşmasını sağlamaktır. Çünkü görev vermek ve kadrolaşmak ümmet adına bir sorumluluk üstlenmektir. Bu sorumluluğun bilincinde olmayarak görev layık olmayan kimselere tevdi edilecek olunursa önce Allah Teâlâ’ya sonra da bütün insanlara ihanet edilmiş olur. Müslümanlar olarak bu hakikati kavrayabilseydik bugün tarihte tutmuş olduğumuz yer çok daha farklı olabilirdi. Üzerinde tarih yapılan edilgen varlıklar olmak yerine, tarih yapan etkin ve izzetli mü’minler olabilirdik. Başka millet ve kültürlere ait siyaset teorileriyle ümmetin çocuklarını hakikatten saptırmak yerine, kendi siyasetimizle başka milletlerin hidayetine yol açabilirdik. Ümmetin araştırmacılarının vahiy merkezli bir çalışmayı ihmal etmeleri Müslümanlığı dünya sisteminin alternatifi olmaktan da uzaklaştırmaktadır. Eğer bu ifade edilenler yapılmaz, pratik örnekleriyle beraber insanlığa deklare edilmez ve insanların inandırıcılığı sağlanmazsa bu kötü durumdan Müslümanları ruhbanlaştıran ve çözümsüzlükle sekülerizme kapı aralayan sözde âlimler sorumludur.

[1]Havva, Said, el-Esas fi’s Sünne,(ter: Heyet) Aksa.Yay.İstanbul,1989,c.v,s.382-383.

[1] İbni Mace, Zühd, 31, h. no: 4258, c: II, s. 1422; İbni Hamza, Esbab-ı Vürud-il Hadis, h. no: 348, I / 304.

[2] İbni Mace, Zühd, 31, h. no: 4260, II / 1423.

[3] Buharî, Edebü’l-Müfred, Iyadet’ü-l Merda, s. 149; Heysemî, Mecmau’z Zevaid, c.III, s. 58.

[4] İbni Hamza, Esbab-ı Vürud-il Hadis, I / 213.

[5] Bak: Abese 80 / 33-37.

[6] İbni Hanbel, Müsned, VI / 101.

[7] Suyûtî, Camiu’s-Sagir, I / 24.

[8] İbni Mace, Cevaiz, h. no:1623, I / 518.

[9] Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, h. no: 491, I / 163; İbni Hamza, Esbab-ı Vürud-il Hadis, h. no: 341, I / 298.

[10] Heysemî, Mecmau’z Zevaid, II / 219.

Hz. Peygamber(sav), emaneti layık insanlara verdiği için hem kısa zamanda başarılı olmuş hem de bizlere sünnet koymuştur. O’nun başarısının birçok etkeni vardır. Başarısının en önemli nedenlerinden birisi de her zaman uygun işe uygun insan bulmasıdır. Habeşistan’a hicret eden Müslümanlara Cafer b.Ebi Talib’i reis tayin etmesi, Medine’ye Musab b.Umeyr’i muallim ataması, Zeyd b. Sabit’i vahyin başkâtibi yapması, Bilal b. Rabah’a müezzinlik vermesi, büyükelçilik görevine genelde Amr b.Ümeyye ed-Damri’yi tercih etmesi, hicrette Abdullah b. Ureykıt’ı rehber seçmesi, emanetleri sahiplerine vermesi için yatağına Hz. Ali’yi yatırması ve hicrette yol arkadaşlığına Hz. Ebu Bekir’i layık görmesi konumuzla ilgili bazı örneklerdir. Peygamber Efendimizin uygun işe uygun adam tayin etmesi ve emaneti ehline vermesi ile ilgili en çarpıcı örnek şudur: Halid b. Velid(r.) ve Amr b.As(r.) Hudeybiye Antlaşmasından sonra Müslüman olduklarında, Resulullah onların ellerine birer çapa vererek Medine’nin hurma bahçelerine göndermemiştir. Veya birer ip ve baltayla ormana odun toplamaya da göndermemiştir. Her ikisi de iyi bir komutan oldukları için onlara askeri görevler vermiştir. Hatta Halid b. Velid bu dönemde askeri maharetini daha da geliştirerek İslâm orduları başkomutanlığına kadar yükselmiştir. Yüce Allah onun elinde birçok zaferler kazandırmış ve İslâm coğrafyasını genişletmiştir. Savaş taktiği ve komutadaki maharetinden dolayı dünyanın gelmiş geçmiş en büyük komutanı sayılmıştır.

[1] Ahmed, Müsned, c.v, s.278

[2] Abdurrezzak, Musannef,c.xı, s.246; İbniMace, Fiten, 16, Had. no: 3990, c.ll, s.1321

Yusuf(a.) yönetime hazırlık sürecini yaşarken sarayın hanımının ona musallat olduğunu Kur’an’dan öğreniyoruz.[1]Surenin 24-34. Ayetleri arasında detaylı malumat verilmiştir. Kur’an bu kıssayı bir amaç uğruna anlattığı için teferruata dalmadığı gibi insanı tekellüfe sokacak sahih rivayetler de hadis külliyatımızda yoktur. Vezirin eşinin Hz. Yusuf’a duyduğu “aşk” öyle üst perdeden verilmiş ki bu üslubun Müslüman sanat adamları tarafından iyi algılanması ve realizm adına ahlaksız sunumlardan uzaklaşılması gerekir. Zaten bu ulvi anlayış şiir ve edebiyat geleneğimize girmiştir. Hâl böyleyken kıssayı rotasından çıkararak Kur’an etrafında süfli bir aşk hikâyesi uydurmak Müslümanca bir çıkış ve yaklaşım değildir. Kadının saldırısına ve tekliflerine karşı[2] Hz. Yusuf teyakkuz hâlinde olmuş ve ona zerre kadar iltifat etmemiştir. Yusuf(a)’ın Allah’ın (c.) yardımı ile korunmasını Kur’an bize şöyle nakletmiştir: “وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاء إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ” “Hanım, O’na sahip olmayı aklına koymuştu ve bütün düşünceleri Onunla meşguldü. Yusuf’ta da ona karşı bir meyil uyanabilirdi, fakat O, (iffet ve doğru davranış konusunda) Rabbinin açık ve kesin delilini görmüştü ve hanımdan kurtulmanın hesaplarını yapıyordu. İşte, (kendisine böyle bir delil göstermiş olmakla) fenalığı ve fuhşu O’ndan uzaklaştırdık. Doğrusu O, Bizim ihlâsa erdirilmiş kullarımızdandı.”[3]Bizim için bu ayetten esas öğrenmemiz gereken; yöneticilerin ve yönetim kadrosunun vitrinini oluşturan şahısların her türlü ahlaksızlıktan uzak durmalarıdır. Her zamanki kullandığımız ifadeyle geçmişlerinin ahlaken sabıkasız olmalarıdır. Eğer yöneticilerin geçmişleri ahlaken yıpratıcı eylemlerle doluysa, insanlar nazarında da değerlerini kaybettikleri için bu tip insanlara siyasette önem verilmez. Peygamber Efendimiz ve Raşid halifeler, Kur’an’ın da değişik biçimlerde vurguladığı bu kurala azami riayet etmişler ve ahlaksız insanları idareci atamamışlardır. Özellikle de cinsel ahlaksızlığı şüyu bulmuş adamları asla vitrinlerinde bulundurmamışlardır. Onları toplumun önüne çıkararak yönetimin meşruiyetini tartışmaya açmamışlardır. Modern ulus devletlerde bile cinsel skandallar hükümetlerin yıkılma veya önderlerin sonu olurken halkı Müslüman ülkelerde bazen bu ölçülere “gâvur” kadar bile hassasiyet gösterilmemesi çok üzücüdür. Tabi burada halkı Müslüman ülke ile dar’u-l İslâm’ı birbirinden ayrı düşünmek zorundayız. Zira bunlar tamamen ayrı şeylerdir.

[1] Bak: Yusuf 12/24-34

[2] Bak: Yusuf 12/24-25

[3] Yusuf 12/24

Yoksullar için fakirlikten büyük dert yoktur. Bunu anlayabilen bir mü’min Hz. Peygamber’in; “Kim ki din kardeşini bir sıkıntıdan kurtarabilirse Allah da onu kıyamet gününün sıkıntılarından kurtarır.”[5] Müjdesine nail olur. “Esirleri özgürlüğe kavuşturun, açları doyurun ve hastaları ziyaret edin”[6] diyen Hz. Peygamber (s.a.v.), müminlerin, fakirlere zekât borçlarını mutlaka vermelerini fakat yoksulluk sorunu zekâtla çözülmüyorsa; “Zenginlerin mallarında zekât dışında da (fakirlerin), hakları olduğunu”[7] bildirmiştir. Çünkü fakirler zenginlerin kardeşleridirler. Onun için Peygamber (s.a.v.); “(Fakir) kardeşlerinizi Allah sizin himayenize verdi. Onlara yediklerinizden yedirin ve giydiklerinizden giydirin”[8] tavsiyesini yapmıştır. Keşke zenginler bu nebevi buyruğu hakkıyla anlayabilselerdi!

Fakirlik konusunda insanlar arasında bir ayrımın yapılmayacağı dinde karara bağlanmıştır. “Fakirliğin dini imanı olmaz” önermesi dayanağını Bakara Suresinin 272. ayetinden almıştır. Hz. Peygamber ve Müslümanlara zulmün her türlüsünü reva gören müşrikler veya başka dinden olanlar kıtlıkla karşılaşınca Resulullah’dan yardım talep etmişlerdir. Geçmişteki çektiklerine bağlı radikal bir tavır alan ve müşriklere yardım etmek istemeyen Hz. Muhammed’e (s.a.v.), Yüce Allah şu uyarıyı yapmıştır.[9]

“لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلأنفُسِكُمْ وَمَا تُنفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ اللّهِ وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ”

“Onların hidayetinden sana ne; Allah hidayeti dileyen kimselere verir. Siz hayır/maldan ne infak ederseniz kendiniz için harcamış olursunuz; yeter ki yalnızca Allah’ın rızasını kazanmak için harcayın; ve hayır için yapacağınız bir harcama, size tastamam geri dönecek ve siz kesinlikle haksızlığa uğramayacaksınız. ”[10]

Hayatın hiçbir alanında müminlerin birbirlerine karşı “sırt dönmemelerini/birbirlerinin sorunlarına ilgisiz kalmamalarını”[11] isteyen Resulullah (s.a.v.): “Komşusu açken kendisi tok olarak yatan kimse mümin değildir”[12] uyarısını yapmıştır. Aynı uyarıyı bir başka rivayette şu ifadeyle yinelemiştir: “Yanı başındaki komşusunun yoksulluğunun farkında olduğu halde komşusu açken kendisi tok yatan kimse bana iman etmemiştir”[13] Toplumun içerisinde bir kimse aç olarak sabahlarsa Allah Teâlâ’nın zimmeti/koruması o toplumdan kalkar”[14] buyuran Resulullah bu uyarı ve emirleriyle Müslümanlara çok büyük görevler yüklemiştir. Hz. Peygamberin eğitim ve öğretiminden geçen müçtehit sahabi ve İslâm siyaset nizamının zirve temsilcilerinden Hz. Ömer (r.a.), Müslüman bir kimseye kayıtsız kalıp susuzluktan dolayı ölümüne neden olanları “katil” kabul etmiş ve ölen bu şahsın diyetini o kabilenin tamamına ödetmiştir.[15] Herhangi bir kimseye karşı kayıtsız kalıp susuzluktan veya açlıktan dolayı ölümüne sebep olmayı katillik olarak gören İslam’ın dışında yeryüzünde başka bir hayat tarzı yoktur. Bu İslâmî uygulamanın anlamını Müslümanlar yeterince anlayıp uygulama alanına koyabilselerdi bugün çok daha farklı bir yerde ve keyfiyette olurlardı. Ülkelerinde fakirlik diye bir problem de olmazdı.

[1] İbni Mace, Ticaret, Had. no: 2140, c. II, s. 724; Beyhaki, Vesaya, 35, Had. no: 12664, c. VI, s. 463.
[2] Müslim, 12, Zekat, 28, Had. no: 1029, c. I, s. 713.
[3] Ahmed, Müsned, (Tah: Muhammed Şakir), Had. no: 7919, c. XVI, s. 73.
[4] Ahmed, a.g.e, h. no: 8460, c. XVI, s. 201.
[5] Beyhaki, Gasb, 2, h. no: 11512, c. VI, s. 157.
[6] Buhari, 56, Cihad, 171, c. IV, s. 30.
[7] İbni Mace, Edep, Had. no: 3690, c. II, s. 1216-7.
[8] İbni Mace, Edep, Had. no: 3690, c. II, s. 1216-7.
[9] Taberi, Cami’u-l Beyan, c. III, s. 95; Zemahşeri, Keşşaf, c. I, s. 212-3; İbni Kesir, Tefsir, c. I, s. 306; Alusi, Ruhul Meani, c. II, s. 40.
[10] Bakara 2/272.
[11] Beyhaki, Gasp, I, Had. no: 11496, c. VI, s. 153.
[12] İbni Recep, el-Hanbeli, Cami’u-l Ulum, c. I, s. 349; Suyuti, Cami’u-s Sağir, Had. no: 7583, c. II, s. 464.
[13] Suyuti, Cami’u-s Sağir, Had. no: 7771, c. II, s. 476; İbni Recep, a.g.e, c. I, s. 349.
[14] Ahmed, Müsned, c. II, s. 33.
[15] Abdurrezzak, Musannef, c. X, s. 51; Beyhaki, Sünen, İhya’ul Mevt, Had. no: 11851, c. VI, s. 252.

“قُلْ إِن كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَآؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُم مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى يَأْتِيَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ”

“(Ey Peygamber! Tüm inananlara) De ki: “Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, (bağlı olduğunuz sosyal çevre veya içerisinde yetiştiğiniz vatanınız, devletiniz, milletiniz veya) aşiretiniz, kazanmış olduğunuz mallar, kesintiye uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden (lüks ve şatafatlı) evler; evet, bütün bunlar, eğer size Allah’tan, Elçisinden ve O’nun yolunda mücadele etmekten daha sevimli ise, o zaman, Allah (hakkınızdaki toplumsal çöküş) emrini gönderinceye kadar bekleyin; çünkü Allah, (bilerek ve isteyerek) yoldan çıkan bir toplumu, asla doğru yola ve başarıya iletmez!”[1] Müslümanlar tarih içerisinde asli görevlerinden uzaklaştıklarında zaman zaman uyarılmışlardır. Bundaki temel etkenlerden biri de dünyayı ve dünyalıkları doğru anlayamamaktan kaynaklanan sapmalardır. Allah Teâlâ, şu ayette dünyayı bize en güzel biçimde tanımlamıştır:

“ وَاضْرِبْ لَهُم مَّثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَح هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُّقْتَدِرًا”

“(Güzelliğiyle insanoğlunu cezbeden şu gelip geçici; fâni) dünya hayatınıngerçek yüzünü ortaya koymak için, şu çarpıcı örneği anlat onlara: Gökten yağmur yağdırırız da, yeryüzünün bitki örtüsü onun sayesinde (yeşerip boy verir ve renk renk, çiçek çiçek) birbirine karışır fakat (bunca göz kamaştırıcı güzellikler, çok geçmeden sararır, ufalanır ve) sonunda, rüzgârların önünde savrulup giden çöp kırıntılarına dönüşür. (İşte dünya nîmetleri de aynen böyle yok olup gidecektir. O hâlde, yok olup gitmeye mahkûm olan şu evrende sınırlı bir güce sahip olan insanoğlu, bir Yüce Kudrete muhtaç: İşte O) Allah, her şeye kadirdir.”[2] Ayet dünyanın kısa ve sonlu oluşuna işaret ederken, asıl rağbet edilmesi gereken şeyleri de şöyle sıralıyor:

“الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا”

“Gerçi mallarınız, (servetiniz, eşiniz ve) çocuklarınız, dünya hayatının süsleridir. (Bunlara sahip olmayı, insanlar arasında üstünlük ölçüsü ve değer yargısı yapmamak ve helâl sınırlarını aşmamak şartıyla, mal mülk sahibi olabilir, evlenip çoluk çocuğa karışabilir, hayatın güzelliklerinden yeterince istifâde edebilirsiniz. Fakat dünya ile ahiret arasında tercih yapma durumunda kaldığınızda elbette ahireti seçmelisiniz. Unutmayın ki, ürünleri sonsuza dek (kalıcı olan güzel davranışlar, Rabb’inin katında hem mükâfat bakımından daha iyidir, hem de (gönüllere huzur veren bir) ümit kaynağı olarak daha tatmin edicidir.”[3] Ayete göre kalıcı olan şeyler; Allah (c.c.) rızası için yapılan ibadetler, namaz, “Allah’ı eksik anlayıştan tenzih” ve “O’nun her şeye kadir” olduğunun[4] ikrarına dayanan bir anlayışla kendimiz için, insanlar için değerler üretmektir. Eğer insan bir değer üretemiyorsa, ayette buyurulduğu gibi kendisi de “çer-çöp” durumuna düşmüş olur. İnsanlık için değer üretmede bir yarışa girebilmek için, dünyanın kısa olduğunun bilincini Müslüman insanın sürekli yüreğinde hissetmesi gerekir. Çünkü “Ahiretin yanında dünya hayatı, bir geçimlikten ibarettir.”[5] İşi acele olan bir yolcunun belirli ihtiyaçlarını karşıladığı[6] bir uğrak yeri mantığı ile dünyaya yaklaşmak; onu hem kısa sürede verimli hale getirmek, hem de ona tapmama bilincinin doğmasına vesile olur. Aksi hâlde, insan “Dünya hayatına razı olur, ikinci bir hayatı reddederse”[7] ebedileştirdiği bu dünyada mutlu olmak için birçok kötülüğü yapmaktan çekinmez. Hz. Peygamber (s.a.v.): “Altın, gümüş, saçaklı kadife, siyah zencefli kumaşın kulu olan kişiler kahrolsun. Böyle birisine verilirse razı olur, verilmezse razı olmaz.”[8] Hadisiyle dünyalık biriktirmeyi amaç hâline getirip sonra da fedakârlık yapamayacak şahısları uyarmıştır. Resulullah’ın yerdiği, kapitalist anlayıştır. Zira altın ve gümüşe kul olanlar, hiçbir zaman Allah’a kul olamazlar. Nitekim malda ve canda cömertlik yapmayıp korkak davranmayı hedef edinen anlayışı da şu olayda olduğu gibi şiddetle kınamıştır: “İbni Hasasiyye (r.), Hz. Peygambere gelip İslâm’ın emirlerinin zorluğu ve kolaylığı üzerinde yorum yapmış, sonra da “zekâtsız ve cihadsız bir din” tasavvurundan bahsetmiştir. Bunun üzerine Hz. Peygamber, bu zatı omuzundan tutup şiddetle sarsmış ve “Allah yolunda sadaka yok, infak yok, cihad yok, o zaman sen ne ile cennete gireceksin?”[9] Buyurmuştur. Peygamber Efendimizin bu uyarısı o şahsın üzerinden dinleri için fedakârlık yapamayan herkesedir. Dinimiz, her şeyini Allah için yoksullara verip sonra da “”Ailene ne bıraktın?” denildiğinde, “Allah ve Resulünü bıraktım” diyebilen Hz. Ebubekir gibi Müslümanlarla geleceğe hâkim olacaktır. Bu yaklaşım bir ütopya değil realitedir.

[1] Tevbe 9/24

[2] Kehf, 18/45.

[3] Kehf, 18/46.

[4] İbn-i Kesir, Tefsiru’l-Kur’ani’l-Azim, c. III, s. 84.

[5] R’ad, 13/26.

[6] Zemahşeri, Keşşaf, c. II, s. 507.

[7] Yunus, 10/7.

[8] Buhari, Cihad, c. VI, s. 80.

[9] Hakim, Müstedrek, had no: 2421, c. II, s 89-90